Tuesday, September 02, 2014

JOĦROĠ IL-PONT TA' SETTEMBRU 2014, NUMRU 24


Għadu kemm ħareġ IL-PONT ta' Settembru 2014, ħarġa numru 24. F'din ir-rivista letterarja online wieħed isib poeżiji b'ilsna differenti, aħbarijiet marbutin mad-dinja tal-letteratura, tagħrif dwar pubblikazzjonijiet reċenti u oħrajn inqas reċenti, kontribuzzjonijiet minn kittieba differenti, l-editorjal u iktar. 


F'din il-ħarġa qed titħabbar għall-ewwel darba il-pubblikazzjoni tal-ktieb ġdid u postumu tal-mibki Frans Sammut, ĠRAJJET IT-TAGĦLIM F'MALTA. Dan permezz ta' intervista ma' iben l-awtur Mark Sammut, intervista li wieħed jista' jaqra sħiħa fuq din l-istess blog.

Kull min jixtieq jibda jirċievi din ir-rivista online jista' jikteb direttament lill-editur f'dan l-email: sammutpatrickj@gmail.com

Ara l-ħolqa: http://www.scribd.com/doc/238458750/Settembru-2014

KTIEB ĠDID TA' FRANS SAMMUT - ĠRAJJET IT-TAGĦLIM F'MALTA Vol. 1. Intervistat ibnu, Mark Sammut

     Din l-aħbar qed tixxandar għall-ewwel darba fuq ir-rivista elettronika IL-PONT ta' Settembru 2014, ħarġa nu. 24. Patrick Sammut, editur ta' IL-PONT jintervista lil Mark Sammut dwar din il-pubblikazzjoni ġdida u postuma li se tara d-dawl għall-Fiera-Festival tal-Ktieb 2014.

 1.      Intqal li dan il-manuskritt instab b’kumbinazzjoni f’kompjuter antik li missierek kien juża għal xi snin. Kien l-uniku dokument li rnexxielkom issalvaw minn hard disk sħiħa. X’ħassejt inti u taqra dan il-manuskritt għall-ewwel darba?

Iva, meta ġie nieqes il-papà naturalment bdejna naraw ftit x’kien hemm fost il-karti tiegħu. Hu proċess li għadna għaddejjin bih, għax hemm minjiera sħiħa ta’ aktar minn 40 sena ta’ riċerka u kitbiet. Fittixna fil-kompjuters ukoll. Il-papà kien għamel żmien twil jikteb fuq Macintosh, u mbagħad qaleb għal PC. Dan il-manuskritt (Ġrajjet it-Tagħlim) sibnieh appuntu fuq il-Macintosh. Bdejna naqrawh ħija u jien, u f’ħin bla waqt mietet il-hard disk. Tista’ timmaġina l-qatgħa! Il-kompjuter ħadnieh għand tekniku, u dan il-manuskritt biss irnexxielna nsalvaw minn hard disk sħiħa. Agħar minn hekk, ma konniex ilħaqna rajna x’kien hemm iktar fuqha dik il-hard disk. It-tekniku tana diversi faljs, imma kollha kienu korrotti wisq biex taqrahom. Dal-ktieb irnexxielna naqrawh minkejja li t-test tiegħu wkoll saritlu xi korruzzjoni fid-data tiegħu, għad li ma kinitx biżżejjed biex ma naqrawhx.
Ħija u jien konna nafu li l-papà jikteb iktar minn kemm jippubblika. Dwar dan ma konniex sorpriżi. Imma naturalment, l-emozzjoni kienet kbira, għax sibna dokument li ma konniex nafu bih. Qisek erġajt tkellimt miegħu, għax hu diskors ġdid, biex ingħid hekk.

Avolja, jien għandi memorja ċara tal-papà jgħidli xi ħaġa li mbagħad sibtha f’dan il-manuskritt. Kien qalli li f’Malta taħt l-Ingliżi kien hemm żmien meta suldat Ingliż kien ittrattat aħjar minn avukat Malti. Dal-kumment laqatni ħafna, tant li kkwotajtu f’saġġ dwar il-Kodiċi Kriminali Malti li ppubblikajt f’Id-Dritt, il-ġurnal tal-GħSL fi ħdan il-Fakultà tal-Liġi, l-Università, ftit wara mewt il-papà. Il-manuskritt qrajtu xi xhur wara ... Għedt, Ara, kien qalli biha hu u jirriċerka! U għaġinhieli fil-memorja!

Bla ma trid tibda tara t-twaħħid tal-awtur tal-ħsieb fuqan mal-bniedem tal-ħajja mundana, kif ir-riċerka taqbeż il-konfini tal-istudju u tidħol fid-diskors ta’ kuljum. Il-Professur Charles Briffa għamel analiżi dwar kif il-professjoni ta’ awtur tiskula f’kitbietu. Dan hu każ bil-kontra: meta kitbet l-awtur tiskula f’ħajtu ta’ kuljum.

In-niket hu li minn dik il-hard disk ma salvajnielu xejn aktar. Is-suspett tiegħi hu li t-Tieni Volum kien għadu qed jaħdem fuqu meta ħasditu l-mewt.

      2.      Meta nkiteb bejn wieħed u ieħor?

Inkiteb, fil-fehma tiegħi, bejn l-2003 u l-2004. Ngħid hekk, għax dik l-osservazzjoni li semmejt qabel qalhieli xi għaxra, ħdax-il sena ilu. Però naħseb li kien ilu jiġma’ l-materjal. Donnu dan kien il-metodu tal-papà. Bħalmeta kien dam snin twal jiġma’ l-materjal għal Il-Ħolma Maltija.  Jien naħseb li l-materjal beda jibnih ftit ftit wara li kiteb Bonaparti f’Malta, li ħareġ fl-1997. Imbagħad beda jaħdem fuq il-Lexicon u Għajdun il-Għaqal, ta’ Vassalli, u taf kif inhi r-riċerka ... waqt li qed taħdem fuq suġġett wieħed tibda ssib il-materjal għal ħafna suġġetti oħra. Ir-riċerka mxiet bil-mod għax sadattant ħareġ żewġ kollezzjonijiet ta’ novelli (Newbiet u Ħrejjef Żminijietna) u kiteb ktieb dwar San Ġorġ Preca, ieħor ta’ attwalità, u ieħor dwar San Filep, barra milli ttraduċa ktieb dwar l-Istorja ta’ Ħaż-Żebbuġ. U naħseb dan hu li ġara anki bit-Tieni Volum. Fis-sens li jekk għandi raġun jien u l-Ewwel Volum beda jiktbu fl-1998, ħadlu 6 snin u lestieh fl-2004 għax kien għaddej b’ħafna xogħol ieħor, allura t-Tieni Volum bdieh fl-2004 jew 2005 u kien għadu għaddej jaħdem fuqu fl-2011 meta miet. Il-kobba mħabbla li ma nistax inħoll hi: fejn qiegħed it-Tieni Volum? Fit-tieni nofs tas-snin 2000, il-Macintosh ma kienx għadu jużah, għax kien reġa’ qaleb għal PC. Imma fuq il-PC ma sibna xejn. Issa għandek tkun taf li hu mhux dejjem kien jaħdem fuq il-kompjuter. Ngħidu aħna, mentri Il-Ħolma Maltija kitbu fuq PC Amstrad 512, it-traduzzjoni ta’ Għajdun il-Għaqal ta’ Vassalli kitibha b’idejh, mhux fuq il-kompjuter. Meta ħarġu, fl-2006, kellha ssir dattilografija tal-manuskritt. Jiġifieri ma rrid neskludi xejn.

    3.      Kemm kienu importanti għal missierek il-kelmiet “Storja” u “Edukazzjoni”?

L-Edukazzjoni kienet ħajtu professjonali u ħajtu passjonali. Kellu passjoni għat-tagħlim. Ix-xogħol għalih kien pjaċir, għax kienet l-għaxqa tiegħu jgħallem. Il-kitbiet tiegħu li m’humiex fiction, huma kollha xogħlijiet ta’ divulgazzjoni, ta’ tagħlim. Hemm min anki fil-fiction tiegħu jara t-tendenza lejn it-tagħlim. Ma naqbilx ma’ dan – minħabba f’dak li kienu jgħidli. Jien naħseb li x-xogħlijiet fiction kien jiktibhom b’filosofija ċara: id-divertiment, kemm tiegħu kemm tal-qarrej. Ma naħsibx li kien jipprova jkun pedagoġiku. Issa, jekk il-Professur Briffa għandu raġun f'dak li semmejna qabel, u l-professjoni tiddi tagħmel x’tagħmel, allura dik storja oħra.

L-Istorja. Minn dejjem ħabbha, u r-raġuni naħseb hi għax f’żgħoritu kien joqgħod jisma’ lin-nanna materna tiegħu, Generosa imma jgħidulha Ġanna, tirrakkonta dwar żminijiet imbegħdin. Kien jgħidli li n-“Nanna Ġanna” (li għexet aktar minn 90 sena) kienet tirrakkuntalu dwar żewġha Rafel (li kien miet qabilha) u dwar l-antenati tiegħu Martin u Ċelestin u x’ġara fi żmienhom. Darba qalli, “Jiġifieri n-Nanna Ġanna kienet taf il-ġrajjiet ta’ Żmien il-Franċiżi!"

L-impressjoni li għandi tal-bużnanna tiegħi Ġanna hi ta’ mara li kienet taf issensel ġrajja b’mod estetikament pjaċevoli filwaqt li tirrakkonta dwar dawk is-sentejn imqallbin meta ġiet fi tmiemha ħakmet il-Kavallieri u bdiet ħakmet l-Ingliżi.

      4.      Għaliex qarrej għandu jixtri dan il-ktieb bla jaħsibha darbtejn?

Għax il-ktieb jitfa’ dawl mhux biss fuq it-tagħlim per se, fuq l-Edukazzjoni, imma hu interpretazzjoni interessanti ta’ ġrajjet pajjiżna. Ma setax kien mod ieħor, għax hu u jitkellem dwar l-Edukazzjoni bilfors kellu jirrakkonta x’kien għaddej minnu pajjiżna. Mela għandek dan l-element interprettattiv. U dan hu siewi wkoll għal min mhux għalliem.

Naturalment għal min hu għalliem, il-ktieb jgħin lil dak li jkun japprezza kif kien jgħix u jaħdem għalliem Malti f’ċirkostanzi storiċi differenti u kif kienet is-sistema edukattiva f’pajjiżna fi żminijiet oħrajn. Li tkun konxju dwar l-imgħoddi hu dejjem għodda utli għall-preżent u l-ġejjieni.

      5.      Għal min hu intiż xogħol bħal dan?

L-ewwel nett għall-għalliema Maltin u Għawdxin.
Però hu intiż ukoll għal min jinteressa ruħu fl-istorja kulturali u politika ta’ Malta.

      6.      X’għandu ktieb bħal dan li kotba tal-istess xejra tematika m’għandhomx?

Il-papà kellu stil inimitabbli, naħseb jien. Kellu s-sengħa tal-għalliem-awtur li jaf jikteb b’mod li jżommok taqra waqt li qed tifhem u ssegwi dak li qed taqra. Nemmen li l-personalità tal-awtur hi fundamentali, anki għall-istess tema. Ejja nieħdu eżempju mill-mużika. Mussorgski kkompona Kwadri minn Wirja (Картинки с выставки) għall-pjanu; Ravel ittraspona dak ix-xogħol għall-orkestra; Charles Camilleri għall-orgni; u Emerson, Lake & Palmer għar-rock band. Huma kollha l-istess biċċa mużika imma fl-istess waqt huma erba’ biċċiet differenti, għax kull biċċa hi arranġament differenti. Issa għidli inti, x’għandu kull arranġament li m’għandhomx l-oħrajn, meta kollha huma dwar l-istess tema? Hekk ukoll hu x-xogħol tal-papà. Bid-differenza, m’għandniex xi ngħidu, li l-kompożizzjoni tal-mużika hi artikolazzjoni sempliċi tad-diskors aktar vast u kumpless li hu d-diskors tal-interpretazzjoni storika.

      7.      Din hi pubblikazzjoni oħra fejn missierek wera li kien riċerkatur u studjuż prim. Xi tgħid dwar dan?

Inħalli f’idejn ħaddieħor li jiġġudika. Kulma nixtieq ngħid hu li l-mibki Peter Serracino Inglott kien għamel stedina indiretta fis-Sunday Times, meta kiteb dwar il-papà ftit jiem wara mewtu. Naħseb li tkun ħaġa sabiħa għall-kultura Maltija jekk ikun hemm xi ħadd tajjeb fl-Ingliż jitħajjar jibda jittraduċi x-xogħlijiet tal-papà.

      8.      F’ċertu sens ktieb li qed jerġa’ jagħti l-ħajja lil missierek, anki permezz tal-ilsien, l-idjoma u t-teknika partikolari li kien iħobb iħaddem. Xi tgħid dwar dan?

Iva, u dan billi għall-pubbliku hu xogħol ġdid. Bħal bosta mix-xogħlijiet l-oħrajn tal-papà li ma humiex fiction, il-Malti li juża hu anqas letterarju, għax aktar jixbaħ lill-Malti ta’ kuljum. Hu għal dir-raġuni li jien nemmen li r-rumanzi u n-novelli tiegħu ma kitibhomx b’filosofija pedagoġika. B’danakollu imma, ħalli ma niftihemx ħażin, jidhirli li l-Malti ta’ Ġrajjet it-Tagħlim, avolja mhux Malti letterarju xorta hu Malti mħaddem tajjeb. Jiġifieri, għad li r-reġistru hu differenti, it-teknika xorta hi ta’ “mgħallem tas-sengħa”. Jien naħseb li l-papà kellu teknika stilistika għar-rumanzi u n-novelli (it-teknika tal-awtur) u teknika oħra għax-xogħlijiet storiċi (it-teknika tal-għalliem).

      9.      Meta se jkunu disponibbli għall-pubbliku l-ewwel u t-tieni volum ta’ Ġrajjiet it-Tagħlim f’Malta?

L-ewwel volum, jekk il-Bambin irid, joħroġ għall-Fiera tal-Ktieb, f’Novembru li ġej.
It-tieni volum, forsi jitħajjar xi ħadd ikompli fejn ħalla l-papà.


Sunday, August 31, 2014

A poem by Teresinka Pereira

ALWAYS THE SAME 


From my window I can see
very little. However,
this is my platform from which
I watch the world.
More than anything else
I see the trees covering
the buildings across the street.
I have never met my neighbors
but I know their time
to go and return from work
in colorful brand new cars.
My life is always the same
because that is how I enjoy
security and simplicity.
I see the future as a mystification
of the road we have to pass
in order to go on living.

          Teresinka Pereira


Thursday, August 21, 2014

Serata Muziko Letterarja fil-Ministeru għal Għawdex

Nhar il-Gimgħa 29 ta’ Awwissu 2014 fis-7.30pm f’ waħda mis-swali tal-Ministeru għal Għawdex ser issir Serata letterarja li fiha għadd ta’ kittieba Għawdxin, fosthom Joe Camilleri, Dun Gorg Mercieca, Charles Bezzina, l-Avukat Alfred Grech, Ganninu Cremona, Joe W Psaila, Patri Remiġ Galea Kapuċċin  (nawgurawlu minn qalbna għax dawn il-jiem qed jagħlaq 50 sena saċerdot), Anton F Attard, ser jaqraw siltiet mix-xogħlijiet tagħhom.  Se jinqara wkoll feature letterarju tal-Kav Joe M Attard, li qed jieħu din l-inizjattiva, dwar il-‘Bajjiet Għawdxin fil-Poeżija’.  Jieħdu sehem Antoinette Grech, M’Louise Attard u Maria Schembri.  Iżewqu s-serata l-pjanista u kantanta Mariella Cefai Spiteri, u s-sopran Rosebelle Pavia. Wara l-kittieba Għawdxin jkollhom il-ħin jitkellmu ma’ dawk li jattendu waqt li jieħdu ‘drink’ flimkien (grazzi lill-Ministeru għal Għawdex).

Jippresiedi l-Onor Ministru għal Għawdex l-Avukat Anton Refalo. Dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-Letteratura Maltija huma mistiedna jattendu.


Kav Joe M Attard
emarjos@hotmail.com

Tuesday, August 19, 2014

MALTA F’FESTIVAL EWLIENI TAL-POEŻIJA FIL-MAĊEDONJA



Malta se tkun rappreżentata f’wieħed mill-festivals l-aktar popolari tal-poeżija dinjija. Bejn l-20 u s-26 ta’ Awwissu, Charles Flores se jkun qed jieħu sehem fil-festival “Struga Poetry Evenings” li jsir ta’ kull sena fil-belt qadima ta’ Struga u nħawi oħra tal-Maċedonja.

“Struga Poetry Evenings” huwa esperjenza poetika li tlaqqa’ fost l-aqwa ilħna minn ħafna pajjiżi madwar id-dinja f’inħawi differenti tal-belt, mill-ġonna, l-palazzi u l-wesgħat sax-xtut u l-attrazzjonijiet naturali u arkitettoniċi madwar l-għadira sabiħa ta’ Oħrid.
Charles Flores se jkun qed jieħu sehem b’għażla personali ta’ poeżiji bil-Malti waqt li l-verżjoni bil-Franċiż tagħhom tinqara minn qarrejja professjonali li se jkunu qed jieħdu sehem fil-festival. Għall-festival, li għalih jattendu diversi personalitajiet nazzjonali u reġjonali, se jkun hemm bħala mistednin tal-unur il-poeti magħrufin internazzjonalment George Ferenczi, Byungsoon Yun, Geoffrey E. Taylor and Tziona Shamay.
L-organizzaturi tal-festival jieħdu ħsieb ukoll jippubblikaw antoloġija bix-xogħlijiet - fl-ilsien oriġinali u fil-Franċiż u fl-Ingliż - tal-poeti kollha mistiedna.
Is-sehem ta’ Malta f’dan il-festival rinomat huwa parzjalment appoġġjat mill-Malta Arts Fund.

Wednesday, August 06, 2014

LEJLA MUŻIKO-LETTERARJA F'ĠIEĦ ĠUŻÈ CHETCUTI

 Il-President tal-Għ.P.M., Charles Magro, matul id-diskors tal-ftuħ.

Nhar il-Ġimgħa, l-1 ta’ Awwissu 2014, l-Għaqda Poeti Maltin flimkien mal-Akkademja tal-Malti u l-Għaqda Filantropika Talent Mosti , tellgħu Lejla Mużiko-Letterarja f’ġieħ il-kittieb u poeta Ġużè Chetcuti li proprju din is-sena għalaq mitt sena minn twelidu. 

Carmel Bianchi, Salv Sammut u Yana Psaila waqt il-qari tal-poeżiji.

Il-ftuħ sar mill-President tal-Għ.P.M., Charles Magro, li tkellem dwar Chetcuti bħala Poeta, Rumanzier u Drammaturgu, imma anki bħala bniedem li ddedika ħajtu lill-Ilsien Malti. Saviour Camilleri ta ħjiel bijografiku ta’ Ġużè Chetcuti, filwaqt li l-Prof. Oliver Friggieri tkellem dwar il-Proża Realista ta’ Chetcuti. Patrick Sammut qara diskors bl-isem ta’ “Malta bejn il-glorja tal-imgħoddi u l-apatija u l-indifferenza tal-preżent” f’rabta mal-poeżija ta’ Chetcuti, filwaqt li Mons. Victor Grech tkellem dwar xi tifkiriet tiegħu dwar il-kittieb minn Bormla. 

Therese Pace, Jane Micallef u Charles Mifsud waqt qari tal-poeżiji ta' Chetcuti.

Waqt is-serata nqraw għadd ta’ kitbiet ta’ Ġużè Chetcuti, fosthom poeżiji bħal Hekk Hi l-Ħajja, F’Shelter, Il-Qniepen tar-Rebħa, Matul is-Snin tal-Ħajja, Id-Dawl Qed Jgħid, u Għamja, u kitbiet oħra bħal It-Testment. Il-qari sar minn Salv Sammut, Yana Psaila, Carmel Bianchi, Dr. George Farrugia, Joseph P. Borg, Rita Saliba, Jane Micallef, Charles Mifsud u Therese Pace. 

Saviour Camilleri, Rita Saliba, Joe P. Borg, Mons. Victor Grech, 
il-Prof. Oliver Friggieri u Charles Magro

Il-kantawtur Walter Micallef ipprovda l-intervalli mużikali. L-għeluq kien f’idejn is-Segretarju tal-Akkademja tal-Malti, Joe P. Borg. Wara kien hemm riċeviment żgħir. Il-post fejn seħħet din is-serata kien iċ-Ċentru Nazzjonali ta’ Kultura, ir-Razzett tal-Markiż Tabone fil-Mosta.

Ħajr lil Daniel Bezzina għar-ritratti li pprovdielna.

Tuesday, August 05, 2014

Diskors dwar Ġuże' Chetcuti poeta

Din huwa d-diskors li qrajt waqt il-Lejla Letterarja ddedikata lil Ġuże' Chetcuti mtellgħa mill-Akkademja tal-Malti u mill-Għaqda Poeti Maltin fir-Razett tal-Markiz fil-Mosta nhar il-Ġimgħa, l-1 ta' Awwissu fis-6.30 p.m.

Ħajr lil Daniel Bezzina għar-ritratt.

Niftaħ bi kliem David Biespiel li ftit tal-jiem ilu (21 ta’ Lulju 2014) ipprova jwieġeb il-mistoqsija “Does poetry matter?”, f’artiklu li deher fis-sit nytimes.com, bl-isem ta’ “Poems Hold the Mysteries of the Present, Dreams of the Future”: “poems [...] help us understand ourselves as a culture”, u iktar ’l isfel, “poetry connects us to our past, and poets unmask both private and civic memories, dreams, and urgencies. By harmonizing the body with the mind, serving both young and old, poetry is a guide to deliver us into a fresh engagement with our inner lives and with modernity.”

Bħala wieħed li ilu jaqra kemm id-dar kif ukoll fil-klassi l-Poeżija Maltija, inkluża dik tal-ewwel nofs tas-seklu 20, għal bosta snin, spiss flimkien mal-istudenti tiegħi nifhem li minkejja li għadda ż-żmien minn mindu għadd ta’ poeżiji nkitbu, hemm messaġġ jew leħen fihom li jakkwista dejjem iktar saħħa saħansitra fil-preżent, meta d-dinja tagħna, inklużi l-Gżejjer Maltin, għaddejja minn tibdiliet kbar. Dan huwa wkoll il-każ tal-versi ta’ Ġużè Chetcuti li fihom hemm bħal leħen li jiġbdilna l-ħin kollu l-attenzjoni biex ma ninsewx l-imgħoddi tagħna u ma nwarrbux dak li ġarrbu missirijietna.

Li għamilt hawn huwa li qbadt ftit poeżiji ta’ Ġużè Chetcuti mill-ktieb IL-POEŻIJI MIĠBURA 1930-2000 (2000) u slitt direttament minnhom biex nagħti eżempji ta’ dan il-leħen widdiebi mill-passat. Versi li jolqtu huma dawn meħuda mill-poeżija Nofs il-Lejl, li kienet tifforma parti mill-ġabra poetika Inżul u Tlajja’ tal-1964. Hawn Chetcuti jikteb:

“Nofs il-lejl:
Sant Anġlu u San Mikiel, bla ħoss u ħajja,
Reqdin fil-fond, u għalxejn qamar imċajpar
Qed jiddi w jitfa’ dawl ħafif,

Jidhru mitlufa f’raqda
Li minnha ma jqumux.” (Poeżiji Miġbura, p. 76)

Lili tolqotni ħafna l-kelma “raqda” li hawn tirreferi għall-fatt li żmien it-taqbid u l-glorja tal-imgħoddi għadda darba għal dejjem. Imma llum tista’ tirreferi wkoll għar-“raqda” li fiha jinsabu xi wħud minnha f’rabta mal-istorja ta’ pajjiżna u mal-għarfien tal-identità tagħna bħala poplu. 

Imma diġà  mis-sena 1945 u qabel dan il-leħen “fakkari” u widdiebi kien preżenti fil-versi ta’ Chetcuti. Hekk f’Villa Rumana (li tifforma parti mill-ġabra Poeżiji tal-1945) huwa jikteb:

“Għadek sabiħa, għadek l-għanja ssamma’
Fuq il-ġwienaħ tas-snin, l-għanja ħemdija
Taż-żmien...
Ismagħha rieġa’ min ġuf il-warrani
  Qawwija dik il-ġrajja...”

L-ewwel strofa hija stedina lill-qarrej biex ma jinsiex dan leħen l-imgħoddi. Imbagħad, lejn l-aħħar, Chetcuti jikteb:

“...nies, nies u nies madwari,

Toroq mimlija ħlejjaq,
Tmasħir u qerq, kulħadd b’għira qawwija,
Iġsma bla ruħ; dan li qed nara dwari.” (PM, p. 119)

Chetcuti jwiddibna li min jinsa l-imgħoddi, bil-ġrajjiet ta’ dmija u glorja, hu “ġisem bla ruħ”. Biex imbagħad ikompli,

“Hekk int, Villa sabiħa,
Tixgħel id-dawl taż-żmenijiet ewliena,
U treġġa’ f’Malta l-jiem ta’ l-isbaħ ġrajja.”

Hawn id-dawl iġib miegħu l-għarfien tal-istorja ta’ art twelidna, kontra d-dlam tat-tnessija u l-apatija.

Mill-istess ġabra – Poeżiji, 1945 – naqraw il-kwartina Dmirek:

Dmirek li tħobb lil Malta, art twelidek,
Minnha twaħħdet ir-ruħ li tħaddnet miegħek, 

Imma kif tista’ tħobbha meta Lsienha
Int ċħadt u bdilt ma’ lsien li mhuwiex tiegħek?”  (PM, p. 121)

Anki hawn għandna versi li nkitbu fl-ewwel nofs tas-seklu 20 imma s-sens u l-importanza tagħhom jakkwista iktar saħħa llum, u dan mhux biss f’rabta mal-kwistjoni tal-Ilsien Malti.

Fl-istess ġabra naqraw il-poeżija Lil Malta li silta minnha tgħid hekk:

Fittixt fil-qalb ta’ l-iżmna: rajt mġarrfa
Il-monumenti, il-wirt ta’ ġrajjiet kbar,
Smajt iċanfarni l-leħen ta’ l-imgħoddi
B’qawwa qalila: mill-ħażin għall-agħar.”

Fil-preżent b’xorti tajba m’aħniex neqsin minn monumenti u bosta bini ta’ importanza storika ġie jew qed jiġi restawrat u miftuħ għall-pubbliku biex igawdih. Jien però nistaqsi jekk din hix biss kożmetika? Jekk dan sarx biss għat-turisti jew jekk hux verament qed jgħin lilna l-Maltin, speċjalment lill-ġenerazzjonijiet iż-żgħar, jagħrfu dak li verament huma: poplu żgħir iva, imma b’imgħoddi mill-ikbar li ta’ min niftaħru bih? Forsi l-pjanta hija ċkejkna, bonsaj, imma l-għeruq huma fondi u ġrajjietna bħala poplu jmorru lura sekli twal fiż-żmien. U dan kollu għandu jfakkarna biex ma nintremewx quddiem il-barrani saħansitra fil-preżent. Jintrema biss min m’għandux konjizzjoni jew għarfien tal-istorja u ta’ wirt art twelidu.

Ġabra poetika li għaliha jibqa’ msemmi Ġużè Chetcuti hija Melita Invicta tal-1945. Kif jikteb il-poeta stess f’rabta ma’ din il-ġabra, il-poeżiji f’Melita Invicta “huma dokument tal-aħħar gwerra li jfakkar lill-ġenerazzjonijiet ta’ warajna fiż-żmien l-aktar demmi u ikrah fl-istorja ta’ pajjiżna.” (PM, p. 27) Fil-poeżija Malta G.C. Chetcuti jfakkarna f’“Id-demm ta’ wliedek! It-tiġrif ta’ djarek!/ Il-ħerba, il-qerda, l-mewt, il-ġuħ, il-biża’”, u jispiċċa hekk:

“Il-ġieħ li ksibt jibqa’ jgħix dejjem miegħek,
Ma jmutx mas-snin bla ħajr, bla kliem, bla ħoss: 
Ismek minn ġidd għal ġidd jibqa’ jintiret,
Malta rebbieħa, l-Gżira tal-George Cross.”  (PM, p. 188)

Fil-versi ta’ Chetcuti hemm pont, mela kuntatt bejn hu li qed jikteb fl-imgħoddi u l-ġenerazzjonijiet li għad iridu jiġu. Illum hawn min irid jeqred it-tifkira tal-George Cross minħabba r-rabta mal-idea ta’ Malta maħkuma mill-Ingliżi. Illum il-GC għandu jfakkar fit-tbatijiet li għaddew minnhom u l-qlubija, is-saħħa u d-determinazzjoni li wrew niesna daqs 70 sena ilu! Mela l-GC m’għandux ikun għelm ta’ mistħija jew umiljazzjoni.

Wieħed mis-sunetti miktubin minn Chetcuti matul il-gwerra hu Lill-Qalbenin: hawn naqraw dwar l-eroj li taw ħajjithom għax “Lemħu ’l bogħod id-dija/ tas-sliem u tal-ħelsien tħeġġeġ b’kull ħlewwa.” (PM, p. 208) Dawn huma d-dija, is-sliem u l-ħelsien li qed ingawdu aħna llum f’dan pajjiżna ċkejken, elementi li għandna ngħożżu ladarba l-gwerra mhix limitata għall-imgħoddi u lanqas mhi fantasija, imma realtà kontemporanja u qribna sewwa.

Poeżija oħra li nkitbet matul il-gwerra hi Għamja; inkitbet fl-1942 waqt attakk mill-ajru. L-omm u t-tfalja bintha għamja jitolbu waqt dan il-mument ikrah mistkenna fix-xelter. Twemmin u rebħa fuq l-għadu jimxu id f’id. Chetcuti stess jikteb: “Patrijottiżmu u Reliġjon huma l-ingredjenti ewlenin tal-poeżija li nkitbet tul medda ta’ l-ewwel erbgħin sena” tas-seklu 20. (PM, p. 26) It-twemmin jagħti s-saħħa lil dak li jkun u jwassal għar-rebħa u l-glorja: “Telliefa u msawta, bil-Mewt tiġri wrajhom,/ L-għedewwa dlonk ħarbu mill-art ta’ San Pawl.” (PM, p. 229) U dan biex fl-aħħar Chetcuti jerġa’ jilmaħ “tfal jaqbżu u jilagħbu,/ ... hienja, b’uċuħ daħkanin!” (PM, p. 229) L-hena u l-uċuħ daħkanin issibhom fost poplu li ma jwarrabx ġrajjiet l-imgħoddi ta’ art twelidu u ma jħaddanx it-tnessija. Din it-tnessija twassal biss għal injoranza, dlam, arroganza, ingratitudni u forsi wkoll poplu maħkum mill-barrani mill-ġdid, jew għallinqas nieqes mill-veru ħelsien f’pajjiżu stess.

F’Qatt ma Ninsew (PM, p. 236) Chetcuti jerġa’

“Maltin, ma ninsewx dak id-demm li xerridna,
id-demm illi writna mal-medda taż-żmien”

u

“Maltin, ma ninsewx kemm ġarrabna tbatija,
ġuħ doqna, w mewt rajna mal-leħħa tan-nar,
għax ħrafa jisfaw il-ġrajjiet ta’ qlubija
li ngħidu ’l uliedna fil-ħemda tad-dar!”,

u jispiċċa hekk,

“Tqabadna sa rbaħna: ’mma nżommu fi ħsiebna,
sabiex dik ir-rebħa tkun kbira ’l quddiem
irridu li ngħaddu ’l uliedna, lil ħbiebna
minn id għal id oħra, it-torċa tas-sliem.”

Fuq naħa għandna l-possibiltà ta’ ġrajjiet li seħħew verament li jisfaw ħrafa; fuq l-oħra t-torċa (dawl mill-ġdid) tas-sliem li tgħaddi minn ġenerazzjoni għal ta’ warajha. Din hi l-għażla bejn id-dlam/tnessija u l-dawl/fakra, l-apatija u t-tifkira ħajja tal-glorja tal-imgħoddi, bis-sabiħ u l-ikrah li ġġib magħha.

Fil-ġabra Poeżiji Miġbura 1930-2000 hemm ukoll taqsima jisimha POEŻIJI PATRIJOTTIĊI. Waħda minn dawn hija Swar Ħiemda (p. 375). Hawn naqraw dwar il-wirt storiko-arkitettoniku bħala tifkira ħajja, saħansitra leħen ħaj, ta’ żminijiet glorjużi. Lis-swar Chetcuti jgħidilhom:

“Intom leħen għalina: ħalla ħalla
Jgħaddi l-baħar tas-snin: tibqgħu tfakkruna
Fil-qalb ta’ min, sider ma’ sider tqabad
Mal-ġelledin li ġew biex jeqirduna.”

Poeżija oħra hija Amor Patriae (PM, p. 379), anki din bi twiddiba għalina tal-preżent:

Tinsiex l-imgħoddi, Malta. Fuq sema blu,
Hemm miktub ir-rebħ li wettqu wliedek.
Tinsiex il-ħila li wrew, it-tiġrib u t-tbatija

Li batew. Kienu huma li ħallewlna l-paċi

Li qed ingawdu llum.
Le, le, tinsiex, Malta maħbuba!”

Intenni, poplu li jagħraf u jibża’ għal ġrajjiet l-imgħoddi t’art twelidu hu poplu b’saħħtu fil-preżent u anki fil-ġejjieni, anki jekk f’konfront ma’ pajjiżi ġara huwa poplu żgħir li jgħix fuq gżejjer daqs nitfa. Dawk ta’ Ġużè Chetcuti huma versi li leħenhom jibqa’ jidwi u jirbaħ il-barriera taż-żmien u tat-tnessija. Huwa l-istess leħen li għandna nisimgħu jiġbdilna l-attenzjoni tagħna kull meta nżuru s-siti storiko-naturali fil-gżejjer tagħna. Huma siti li fihom il-Maltin għexu u ġarrbu esperjenzi differenti, mela fihom hemm għelm li qed jiġi trasmess lilna fis-skiet, sinjali li jgħinuna nifhmu dejjem iktar aħna min aħna bħala poplu u liema huma dawk il-karatteristiċi li jidentifikawna bħala poplu kemm ta’ gżira insulari, imma anki ta’ reġjun jew territorji ħafna ikbar minna, fosthom il-Mediterran, l-Afrika ta’ Fuq u l-Ewropa. Dan jorbot ma’ kliem Chetcuti stess fin-NOTA TAL-AWTUR għall-ktieb Poeżiji Miġbura 1930-2000 li jsostni li fil-versi tiegħu “nsibu wkoll aspetti oħra tal-espressjoni tagħna nazzjonali, kulturali, edukattiva, reliġjuża.” (p. 25)

Lura għal kliem David Biespiel: il-poeżija bħala kuntatt mal-imgħoddi u anki bħala ingaġġ, ġbid ta’ attenzjoni, engagement. Versi bħal dawk ta’ Ġużè Chetcuti – bħal wara kollox versi ta’ bosta poeti Maltin oħra li kitbu fl-istess kuntest soċjali u storiku tiegħu bħal Dun Karm Psaila, patri Anastasju Cuschieri, patri Ġużè Delia, Ninu Cremona, Nikol Biancardi u bosta oħrajn – jinsistu fuq ġrajjiet l-imgħoddi, imma jfakkruna li m’għandniex ngħixu fl-imgħoddi, anzi għandna ngħixu l-waqt preżenti (il-modernity ta’ Biespiel)  konxji tas-saħħa li l-poplu tagħna wera kull meta s-sitwazzjoni talbet hekk. Dawn ta’ Chetcuti huma għalhekk versi li jfakkruna li hekk biss inkunu poplu mqajjem, mhux rieqed u indifferenti, poplu li ma jarmix lilu nnifsu, poplu li ma jħalli lil ħadd, la minn ta’ ġewwa u lanqas minn ta’ barra, jagħmillu l-bżieq fuq imnieħru.


Patrick Sammut

Ħarġa ġdida tar-rivista elettronika IL-PONT

Għadha kemm ħarġet l-edizzjoni ta' Awwissu 2014, ħarġa numru 23 tar-rivista online IL-PONT.
Għal min jixtieq jaqraha jista' jara l-ħolqa: http://www.scribd.com/doc/235905943/Awwissu-2014


Tuesday, July 29, 2014

LEJLA TA' POEŻIJA FLIMKIEN MA' POETESSA MILL-ITALJA


Nhar il-Ġimgħa, 25 ta' Lulju, fis-7 p.m. l-Għaqda Poeti Maltin tellgħet Lejla ta' Poeżija fis-sala ewlenija tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u Xogħol, fil-Furjana. Waqt din il-lejla nqraw poeżiji b'ilsna differenti minn membri tal-Għ.P.M. Iċ-ċentru tal-lejla kienet it-tnedija tal-ġabra ta' poeżiji CON GLI OCCHI DEL CUORE (2014) tal-poetessa Taljana minn Morbegno (Sondrio, Lombardia), Paola Mara De Maestri.

Din hija t-tieni darba li De Maestri pparteċipat f'lejla ta' poeżija mtellgħa mill-Għaqda Poeti Maltin. L-aħħar darba kien fl-2009 fir-Razzett tal-Markiż Tabone, fil-Mosta. Inqrat bijografija qasira tal-poetessa mill-membru u poeta Emmanuel Attard Cassar u aktar tard Patrick Sammut - li kiteb l-introduzzjoni kritika għal dan il-ktieb - intervistaha f'rabta mal-ġabra poetika ġdida tagħha. Preżenti kien hemm ukoll l-artist u għalliem tal-Arti u Storja tal-Arti, Hilary Spiteri, li ħa ħsieb it-tpinġijiet li jakkumpanjaw il-poeżiji ta' De Maestri. Sammut staqsa lil Spiteri dwar din l-esperjenza tiegħu li jittraduċi l-poeżija f'immaġni. Paola Mara De Maestri wieġbet għal numru ta' mistoqsijiet fosthom dwar il-pubblikazzjonijiet tagħha, it-temi li tikteb dwarhom u l-istili li tuża, u qrat ukoll għadd ta' poeżiji mill-ġabra ġdida tagħha.

Waqt il-lejla l-President tal-Għ.P.M., is-Sur Charles Magro, għamel id-diskorsi tal-ftuħ u tal-għeluq, Miriam Ellul, l-URP tal-Għaqda, mexxiet il-lejla, filwaqt li Ray Ellul ipprovda l-intervalli mużikali permezz tal-kitarra. Wara s-serata kien hemm ukoll bibita.

Nota bijografika:

Paola Mara De Maestri hija għalliema, ġurnalista u editriċi tal-folju kulturali u letterarju Bottega Letteraria li joħroġ mar-rivista ’l Gazetin f’Sondrio, fl-Italja ta’ Fuq. Hija parti miċ-Circolo Culturale Filatelico Numismatico Morbegnese (So), u tikkollabora f’rabta mas-sit virtwali Tellusfolio. Hija l-moħħ wara inizzjattivi bħal “Poeti, un premio dalle scuole” u ta’ Konkorsi Nazzjonali u Intenazzjonali tal-Poeżija bħal “Montagna viva” , “Il silenzio della montagna e le voci del mare” (proġett li sar flimkien mal-Għaqda Poeti Maltin),  "Piccolo mondo…antico, presente e futuro di Valtellina, Valchiavenna e del Canton Grigioni”,  u "Ricordi, tradizioni e valori della gente di montagna della Valtellina e della Valchiavenna". Hija l-editriċi ta’ antoloġiji poetiċi bħal “Poeti Lombardi” e "Donne in poesia", f’kollaborazzjoni mad-dar tal-pubblikazzjoni Giulio Perrone. Bħala kittieba ġiet mogħtija rikonoxximent mill-Konkors imniedi mir-Rai "I giovani incontrano l'Europa" (1992), mill-Konkors Nazzjonali "Marcello Landi" (2000) u mill-Konkors Letterarju u Radjufoniku "E il naufragar m'è dolce in questa radio" (2001). Kisbet it-tielet post fil-Konkors Nazzjonali “Città di Imola 2004” u fil-Konkors "Il Natale" (2008). Paola Mara De Maestri kisbet merti oħra f’għadd ta’ konkorsi oħra bejn l-2005 u l-2008.
L-ewwel ġabra poetika tagħha ġġib l-isem ta’ "Dentro la vita" (2001). Is-sena 2004 ġabet magħha l-pubblikazzjoni tat-tieni ġabra poetika tagħha "L'amore parla piano", b’disinni tal-pittriċi Spanjola Mari Carmen Mur. Fl-2008 ippubblikat it-tielet ġabra ta’ poeżiji bl-isem ta’ “Il pane del sorriso”,  u fl-2010 ħarġet ġabra oħra bl-isem "Aquiloni d'argento", maħruġ miċ-Circolo Culturale F/N Morbegnese biex ifakkar il-25 sena ta’ kitba ta’ poeżija min-naħa ta’ De Maestri.
Paola Mara De Maestri kienet diġà mistiedna speċjali tal-Għaqda Poeti Maltin fl-2009 fir-Razzett tal-Markiż.

F’din il-ġabra ġdida tagħha CON GLI OCCHI DEL CUORE t-tema ewlenija hija l-imħabba. L-imħabba tinftiehem bħala ħolqa li tgħaqqad lill-poetessa ma’ missierha u ma’ binha, iż-żewġ persuni li lilhom tiddedika din il-ġabra ta’ poeżiji. Insibu għalhekk anki kuntrasti bħalma huma l-mewt (ta’ missierha) u t-twelid (ta’ binha Goele), waqtiet ta’ swied il-qalb u oħrajn ta’ hena u ferħ. CON GLI OCCHI DEL CUORE tittratta wkoll ir-rabta u sens ta’ kontinwità li jeżistu bejn l-imgħoddi, il-preżent u l-ġejjieni. Dan il-ktieb għandu daħla kritika minn Patrick Sammut u tpinġijiet ta’ Hilary Spiteri.

Rapport tas-serata jidher bit-Taljan fil-ħolqa: http://www.tellusfolio.it/index.php?prec=%2Findex.php&cmd=v&id=17605

Din hi poeżija li nqrat mill-poeta Malti Emmanuel Attard Cassar waqt l-istess serata: 
http://www.tellusfolio.it/index.php?prec=%2Findex.php&cmd=v&id=17607

Fi-ritratti: Il-President tal-Għ.P.M. jindirizza lil dawk preżenti għas-serata; il-qoxra tal-ktieb Con gli occhi del cuore; Patrick Sammut (fin-nofs) jintervista lil Paola Mara De Maestri u Hilary Spiteri.