Tuesday, July 14, 2009
Intervistat Lino Spiteri
1. X’tahseb dwar l-importanza li l-kittieb isemma lehnu rigward il-qirda tal-ambjent naturali, l-ingustizzja socjali u nuqqasijiet ohra bhal dawn?
Nahseb li hu importanti li jaghmel dan. Kemm bhala cittadin. Kif ukoll tematikament bhala kittieb, izda b’attenzjoni halli ma jkunx balalment didattiku.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb? Ghandu l-kittieb jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz tal-kitba tieghu?
Iva, b’tematika meqjusa. Jien ippruvajt naghmel dan bin-novella “Nemes” fil-ktieb Hala taz-Zghozija.
3. Rigward l-involviment “politiku” (anki fis-sens wiesa’) tal-kittieb, tahseb li dan isir ahjar u hu iktar effettiv permezz tal-proza, tad-drama jew tal-poezija?
Mhix kwistjoni ta’ ahjar. L-aqwa li jsir b’mod effettiv.
4. Liema huwa l-ikbar feedback li jkollok min-naha tal-pubbliku medju, dak ghall-kitbiet tieghek fil-gurnali jew dak marbut mal-kitba kreattiva tieghek? Ghaliex tahseb isehh dan?
Mill-gurnali, billli nikteb diversi artikli fil-gimgha. Izda dwar il-kitba letterarja jkolli wkoll.
5. Liema triq taghtek l-ikbar sodisfazzjon, dik bhala politiku jew dik bhala kittieb?
Bla dubju, bhala kittieb.
6. Il-kittieb jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
Nemmen li r-rispett irid jigi qabel xejn minnu nnifsu. Jekk il-kittieb jemmen f’dak li jikteb, diga’ tluq qawwi.
7. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Storikament id-dhul ta’ Malta fl-Unjoni Ewropea hi grajja ewlenija Grajja ta’ darba b’konsegwenzi dejjiema. Izda ma nghidx li toffri materjal immedjat ghall-kitba. It-tragedja ta’ l-immigranti irregolari hi esperjenza storika fiha nnifisha u fiha grajjiet umani li jista’ jkollha sehem f’kitba mahsuba sewwa.
8. Semmi wiehed mill-aspetti ewlenin li qed tikteb dwaru dan l-ahhar.
Bhala kittieb letterarju, ilni ma nikteb. Qisni nxift. Fil-gurnali nikteb dwar grajjiet attwali li jkunu jsehhu, izda gieli nikteb ukoll dwar hsibijiet politici u universali, bhad-Demokrazija, il-Helsien u l-Ugwaljanza.
9. Progetti ghall-futur fejn tidhol kitba kreattiva?
Xejn bhalissa. Nixtieq hafna li l-Muza terga’ zzurni halli nikteb imqar gabra wahda ohra ta’ novelli. Izda, abbandunatni, u z-zmien gmielu ghaddej...
Fil-Ħlewwa ta’ Mejju
Mulej,
is-susa li bdiet tnawwar fija
mill-waqt li fih twelidt
xi darba tagħmel tagħha
u twettaq l’amart int.
It-tmiem ma jbeżżagħnix,
Mulej; nitolbok iżda,
agħtini din:
ħallih isibni f’Mejju…
Ħallini niġi ħdejk
bil-fwieħa tal-ward f’qalbi,
f’għajnejja d-deheb tal-qamħ,
fuq wiċċi ż-żiffa mielsa,
u f’ruħi s-sliem ta’ l-għana
ta’ Karmnu lil Marija.
F’Mejju, Mulej,
nagħrfek aktar malajr.
In the Sweet Month of May
Lord,
the rot that started within me
from the moment of my birth
will have its way eventually
and bring to pass what you ordained.
The end does not frighten me,
Lord, but I ask of you
let it find me in May…
Let me come to you
with the fragrance of flowers in my heart,
the gold of the corn in my eyes,
on my face the soft breeze,
and in my heart the serenity
of the poet’s hymn to the Virgin.
In May, Lord,
it will be easier for me to find you.
Lino Spiteri
Nahseb li hu importanti li jaghmel dan. Kemm bhala cittadin. Kif ukoll tematikament bhala kittieb, izda b’attenzjoni halli ma jkunx balalment didattiku.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb? Ghandu l-kittieb jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz tal-kitba tieghu?
Iva, b’tematika meqjusa. Jien ippruvajt naghmel dan bin-novella “Nemes” fil-ktieb Hala taz-Zghozija.
3. Rigward l-involviment “politiku” (anki fis-sens wiesa’) tal-kittieb, tahseb li dan isir ahjar u hu iktar effettiv permezz tal-proza, tad-drama jew tal-poezija?
Mhix kwistjoni ta’ ahjar. L-aqwa li jsir b’mod effettiv.
4. Liema huwa l-ikbar feedback li jkollok min-naha tal-pubbliku medju, dak ghall-kitbiet tieghek fil-gurnali jew dak marbut mal-kitba kreattiva tieghek? Ghaliex tahseb isehh dan?
Mill-gurnali, billli nikteb diversi artikli fil-gimgha. Izda dwar il-kitba letterarja jkolli wkoll.
5. Liema triq taghtek l-ikbar sodisfazzjon, dik bhala politiku jew dik bhala kittieb?
Bla dubju, bhala kittieb.
6. Il-kittieb jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
Nemmen li r-rispett irid jigi qabel xejn minnu nnifsu. Jekk il-kittieb jemmen f’dak li jikteb, diga’ tluq qawwi.
7. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Storikament id-dhul ta’ Malta fl-Unjoni Ewropea hi grajja ewlenija Grajja ta’ darba b’konsegwenzi dejjiema. Izda ma nghidx li toffri materjal immedjat ghall-kitba. It-tragedja ta’ l-immigranti irregolari hi esperjenza storika fiha nnifisha u fiha grajjiet umani li jista’ jkollha sehem f’kitba mahsuba sewwa.
8. Semmi wiehed mill-aspetti ewlenin li qed tikteb dwaru dan l-ahhar.
Bhala kittieb letterarju, ilni ma nikteb. Qisni nxift. Fil-gurnali nikteb dwar grajjiet attwali li jkunu jsehhu, izda gieli nikteb ukoll dwar hsibijiet politici u universali, bhad-Demokrazija, il-Helsien u l-Ugwaljanza.
9. Progetti ghall-futur fejn tidhol kitba kreattiva?
Xejn bhalissa. Nixtieq hafna li l-Muza terga’ zzurni halli nikteb imqar gabra wahda ohra ta’ novelli. Izda, abbandunatni, u z-zmien gmielu ghaddej...
Fil-Ħlewwa ta’ Mejju
Mulej,
is-susa li bdiet tnawwar fija
mill-waqt li fih twelidt
xi darba tagħmel tagħha
u twettaq l’amart int.
It-tmiem ma jbeżżagħnix,
Mulej; nitolbok iżda,
agħtini din:
ħallih isibni f’Mejju…
Ħallini niġi ħdejk
bil-fwieħa tal-ward f’qalbi,
f’għajnejja d-deheb tal-qamħ,
fuq wiċċi ż-żiffa mielsa,
u f’ruħi s-sliem ta’ l-għana
ta’ Karmnu lil Marija.
F’Mejju, Mulej,
nagħrfek aktar malajr.
In the Sweet Month of May
Lord,
the rot that started within me
from the moment of my birth
will have its way eventually
and bring to pass what you ordained.
The end does not frighten me,
Lord, but I ask of you
let it find me in May…
Let me come to you
with the fragrance of flowers in my heart,
the gold of the corn in my eyes,
on my face the soft breeze,
and in my heart the serenity
of the poet’s hymn to the Virgin.
In May, Lord,
it will be easier for me to find you.
Lino Spiteri
Monday, July 13, 2009
Intervistat Charles B. Spiteri
1. Xi tghid dwar ir-rabta tieghek mal-kitba fil-gurnali? Dwar xiex ktibt matul il-karriera tieghek?
Ir-rabta tieghi mal-gurnali tmur lura ghall-1964, meta mill-iskola bdejt nahdem mal-Allied Malta Newspapers Ltd, b’intervista personali ma’ Miss Mabel Strickland. Bdejt nahdem bhala proofreader u aktar tard bhala Features Sub-Editor. Dak iz-zmien, il-qari tal-provi konna naghmluh tnejn min-nies, wiehed izomm l-original u l-iehor il-prova. B’hekk konna nnaqqsu ferm l-izbalji fil-kontenut.
Fid-dipartiment tal-Features, l-artikli kienu jigu minn barra permezz ta’ Reuters u ahna ncekknu minnhom biex naghlqu pagna, jew nofs jew kolonna – skont il-htiega.
Minn hemm nghaqadt ma’ In-Nazzjon Taghna bhala qarrej tal-provi f’xift minn wara nofsinhar sa tard filghaxija u bqajt hekk sa ma mort Il-Hajja, fejn bdejt nahdem bhala reporter tal-Qorti. Permezz tal-kuntatti li kont naghmel ta’ kuljum fi Triq Repubblika (u l-aktar mas-Sur Joe Xuereb tat-Tip Top, qrib il-bini tal-Qorti) ma domtx ma sirt Advertising Manager ta’ Il-Hajja.
Tlaqt minn hemm fl-1974 u rgajt inghaqadt ma’ In-Nazzjon Taghna bhala Sub Night Editor. Wara tista’ tghid li bdejt indur id-dipartimenti kollha. Meta kont fid-dipartiment tal-Features, ktibt l-ewwel 20 sensiela tat-Tifkiriet tal-Imghoddi, li tant gibdu l-attenzjoni tal-qarrejja, li Dr Joseph Cassar, direttur, qataghha li jigborhom fi ktieb mahrug mill-Istamperija. Dan il-ktieb tant intlaqa’ tajjeb, l-aktar mill-istudenti li jkunu qed jaghmlu xi progett folkloristiku, li s’issa hargu hames edizzjonijiet tieghu, l-ahhar wiehed b’zieda ta’ ghaxar artikli.
Minn dak iz-zmien kelli diversi kitbiet fil-gurnali u gazzetti, l-aktar meta kont Deputat Editur ta’ il-Mument, fejn flimkien ma’ Mario Azzopardi kont inkarigat minn Spektrum u aktar tard minn Fokus. Kienu artikli varji fuq aspetti differenti.
Fl-istess zminijiet kont intella’ regolarment kull gimgha r-rokna tat-Tfal, ir-rubrika Kalejdoskopju, fejn deputati tal-Gvern u ohrajn mill-Oppozizzjoni kienu jwiegbu ghall-istess mistoqsijiet, u kelli s-sensiela popolari Tifkiriet tal-Gwerra, minn individwi li jiftakruha tibda, issehh u tintemm, li suppost, skont id-direzzjoni tal-PIN kellhom jingabru fi ktieb. Din il-holma ma rrealizzatx.
Meta tnehhejt mill-kariga ta’ Deputat Editur u rgajt sibt ruhi ma’ In-Nazzjon Taghna, bdejt sensiliet fuq is-Sahha u l-Kura tal-persuna, artikli fuq l-annimali bhala pets, artikli finanzjarji u fuq il-gardinagg. Meta dawn twaqqfu, bdejt is-sensiela popolari Kittieba ta’ Zmienna – mhux mil-lat akkademiku izda mil-laqta personali. Gbart xejn inqas minn 41 kittieb u kittieba kontemporanji.
Fl-istess waqt bdejt sensiela ohra bit-tema Iccelebrajna, fejn il-protagonisti jkunu koppji li ilhom snin maghqudin f’hajja ta’ mhabba. Hlomt b’din is-sensiela biex ’il quddiem it-tfal u t-tfal tat-tfal ikollhom xhieda li l-imhabba taz-zwieg qatt ma kienet rabta coff bhalma hi f’dawn iz-zminijiet, izda rabta ghoqda fuq ghoqda, minn sena ghall-ohra.
2. Charles B. Spiteri jikteb poeziji jew xi tip ta' kitba kreattiva ohra?
Inhobb fuq kollox il-poezija. Ghalkemm qajla ppubblikajt minnhom, nista’ nghid li l-ewwel poezija tieghi (li ghadha migbura mal-poeziji kollha li ktibt), iggib id-data tal-1964, meta mietet nannti, li trabbejt maghha. Minn dik is-sena ktibt ’il fuq minn mitt poezija.
Din il-kwalità ta’ kitba letterarja ma tafx hinijiet. L-imbierka muza la taf hidma u lanqas mistrieh. Thabbatlek bwieb qalbek (min ghandu aktar minn wiehed) u trid tkun pront tifthilha u tilqaghha. U darba taghmel dan tghaxxik bil-benna taghha.
Ghalkemm ktibt poeziji ta’ mhabba, aktar inhossni poeta tan-niket. Forsi ghax in-niket iqanqal, jirrabja u jasal jitlob is-sodisfazzjoni u l-haqq. Madankollu, fil-prezenza ta’ haddiehor, nahseb li s-sens poetiku jinsatar u jhallini nidher bniedem cajtier.
3. X'importanza ghandhom il-Pagni Letterarji llum skont Charles B. Spiteri?
Minn dejjem kont favur dawn il-pagni fil-gurnali u gazzetti Maltin. Jekk xejn iservu ta’ vetrina ghal dawk kollha li sal-lum ghadhom jiktbu. Bhala gurnalist nista’ nikkonferma li l-Maltin tal-lum ma jhobbux jiktbu. Darba, sa sibt tabib li tarrafli li jixtieq li kien kapaci jikteb kif nikteb jien, izda ma jafx. Nammetti dan kollu ghax illum qisu hadd ma fadallu hin ghalih innifsu, ahseb u ara kemm se joqghod bi kwietu jikteb. Din hi hasra kbira. Naraha wkoll meta xi hadd jiktibli biex jinkuraggini. L-ittra kollha tkun “Ghaziz Charles, Prosit tal-kitba tal-lum.” Hekk, kitba xotta daqs il-frawli!
4. X'tahseb li nistghu ntejbu fil-qasam tal-gurnalizmu lokali?
Nibki nahseb f’dan, tant kemm hemm x’wiehed jirranga! U jiddispjacini wkoll nahseb fil-baraxx ta’ kliem Ingliz li se jibda jinkiteb bil-Malti fil-gurnali u gazzetti Maltin! Povri studenti zghar li ghad iridu jigu f’halltejn kif tinkiteb kelma sewwa bl-Ingliz, fl-ezami tal-Ingliz, aktar ’il-quddiem! Per ezempju, ‘poster’ jew ‘powster’, ‘tissue’ jew ‘tixxju’! Dawn digà rajthom miktubin hekk fl-Isptar Mater Dei.
Nemmen li se jkollna taghsida aqwa minn dik li kont inhejji fit-terrazzin ta’ nannti ghat-tigieg u s-sriedak!
Hu minnu li llum, hafna mill-gurnalisti qed johorgu bi grad Universitarju. Izda hasra li mill-Università, il-maggoranza tal-gurnalisti mhumiex johorgu b’Malti tajjeb. Qeghdin jahsbu bl-Ingliz jittraducu f’mohhhom bil-Malti u jiktbu. Naf b’nies ohrajn bil-maqlub. Per ezempju darba, persuna universitarja qaltli “dawn things that run” – ghal dawn affarijiet li jigru.
5. Progetti tieghek fil-qasam tal-pubblikazzjoni fil-gejjieni vicin?
Bhalissa nhoss li hawn caqliqa ta’ ziffa helwa ghall-pubblikazzjonijiet. Ghandi diversi djar tal-pubblikazzjoni li offrew jippubblikawli xi xoghlijiet, fosthom Agius & Agius u BDL Publishing. Sa sentejn u nofs ohra nkun, kif jghidu bil-Malti ‘bil-pjazza’ u nispera li l-Mulej jippermettili aktar hin ghall-bosta affarijiet li nemmen li fadalli x’naghmel.
Nixtieq nemmen ukoll li Alla jibghatna fid-dinja bi pjan li rridu nattwaw, u li qabel ma nlestuh ma johodniex mieghu. Izda jekk dan hu minnu, jien fadalli bosta u bosta snin fuq din l-art. Kemm ili li bdejt ‘nimmatura’, certi hsibijiet ghall-kitba qishom bdew jiggeddu fija. U l-fatt li trabbejt ma’ nannti, ghandi seher specjali ghal kulma ghadda z-zmien minn fuqu.
Tabilhaqq nixtieq naghtik aktar taghrif fuq dan – izda nibza’ li nisfa kkupjat (bhal drabi ohra)!
Bla tlaqliq nghid li qrajt numru ta’ rumanzi storici sbieh u d-deskrizzjoni awtentika li sibt fir-rumanz fi tliet kotba Il-Misteri tal-Wardija, geghlitni nithajjar nittajpjah mill-gdid, ghax dnub li xoghol bhal dak jintesa ghax hadd ma ghadu jsib jakkwista dan ir-rumanz. Ghall-bidu l-PIN kienet se tidhol ghalih hi, izda t-tul tieghu qata’ l-qalb. Madankollu nemmen li l-ispirtu ta’ Arturo Caruana ghad jistrieh u jiehu l-glorja tieghu meta jinstab min ikun lest jippubblikah. Jien ma rrid ebda pregju ghalija. Sempliciment nimbotta u nghin kittieb, illum mejjet, jikseb il-gieh misthoqq, avolja wara dawn is-snin kollha.
6. Xi tghid dwar il-kontribut tieghek fil-qasam tar-radju?
Fit-30 ta’ Settembru, 1994, Richard Muscat, dak iz-zmien kap ta’ Radio 101, talabni naghti sehmi fl-istazzjon bil-qari tar-rumanzi. Minn dak iz-zmien, apparti l-appuntament tal-qari, kelli programmi li wkoll qanqlu interess. Fosthom insemmi t-tliet puntati ta’ Mad-daqq tas-sirena (intervisti fuq zmien il-gwerra), Mis-Swar ’il Hewwa, Wirt Hensna, Damma Civika u Timbri Maltin.
Omagg lill-Papa Wojtyla
Bl-Hosanna laqghetek id-dinja bi hgarha
Li fik missier iehor, stenniet li se tara.
Hrigt dritt, fuq tieghek, tistenna t-tislima,
lest bi tbissima, ha taghti taghlima.
Driegh Alla kien fl-ghagla biex int tkun mahtur
u gieh taghti ’l Pietru – tieghu successur.
Hdimt b’ghaqal ferm ghaqli, tassew kont mutur,
ghax minn jum il-hatra, fhimt sew il-futur!
Kont utli ghall-ghaqda, kont utli ghall-paci,
b’dik dehrtek ferhana, b’dik surtek vivaci.
Kont bniedem ghal waqtu, kont bniedem kapaci
li hdimt ghal haddiehor, u bqajt ferm tenaci.
U kbirt!
Warajk gbidt lill-poplu, lill-umanità,
biex fik tara bniedem – lill-kbir Santità.
Li b’mewga fuq ohra, wassalt f’realtà
il-kbir kalvarju… l-aghar krudeltà.
Haddant kull mistenni, mibghut mill-Mulej
ridt turi lill-bniedem li d-dinja m’hi xej.
Ma hrabtx mill-ostaklu, jew tlaqtu ghaddej,
ghax dik m’hix il-linja li xtaq il-Feddej.
Batejt!
U fik rajt Kristu iehor
imsallab bi pjagi moderni,
fejn xtaq ilissen “Bini l-ghatx…
u l-vuci ma tatux!”
Dak ismek ha tnaqqax, fil-qlub ta’ kulhadd
w minn fostna jintesa, ma jkun qatt u qatt.
Kont int li fuq artna gejt zortna darbtej’
Fil-passi ta’ Pawlu, kif xtaq il-Mulej.
Charles B. Spiteri (17 ta’ April 2005)
Sunday, July 12, 2009
Intervistat Mario Azzopardi
1. X’tahseb dwar l-importanza li l-kittieb/poeta jsemma lehnu rigward il-qirda tal-ambjent naturali?
Hu dmir tal-awturi li jitkellmu, mhux biss dwar il-qirda tal-ambjent, imma dwar dak kollu li jikkomprometti l-gustizzja u dak kollu li jikkorrompi u joqtol l-ispirtu. L-ambjent ghandu jkun mifhum f’dimensjoni wiesgha, ibda mill-isfregju fiziku tal-pajjiz u spicca fil-korruzzjoni ta’ valuri estetici jew kriterji ta’ gharfien kritiku. F’dan is-sens, nghidu ahna, il-korruzzjoni fil-media ghandha tkun miggielda bla heda. Qeghdin nghixu l-epoka tas-sensazzjonalizmu rhis u c-cinizmu tal-ispettaklu reality, fejn persuni vulnerabbli qed ikunu esposti ghall-beneficcju uniku tas-suq selvagg.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb/poeta? Ghandu l-kittieb/poeta jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz ta’ vrusu?
Il-kittieba m’ghandhomx jabbandunaw l-arena tad-diskors pubbliku. L-aqwa esponenti tal-letteratura internazzjonali jaghtu ezempju klassiku ta’ dan l-impenn. Ghandi f’mohhi lil Garcia Marquez, Dario Fo, Josè Saramago jew Harold Pinter, ilkoll rebbieha tan-Nobel. L-awturi jridu jkunu l-fanali u l-interlokuturi tal-poplu. Jekk ma jitkellmux, isiru irrelevanti u jisfaw ikkundannati biex ikunu “studjati” biss fl-iskejjel ghal ezamijiet formali u superficjali. Il-letteratura ghandha tkun bil-wisq aktar inciziva minn hekk u nqis li l-kittieb ghandu jaccetta r-responsabbiltà tal-lotta politika. Ghandu jgieghel lill-politiku jhossu skomdu u irritat fejn mehtieg.
3. Semmi aspett kurrenti li jolqtok u jgaghlek tikteb llum?
Lili jolqtuni hafna aspetti tal-hajja kwotidjana. U tolqotni l-ahbar barranija. Il-kitba hi attività tal-mument, imma r-ramifikazzjonijiet taghha jibqghu. L-isfida hi kif tikkompressa daqstant emozzjonijiet u ansjetajiet, u kif taghtihom legittimità wiesgha tant li jibqa’ jkollhom resonanza.
L-esperjenzi kollha ghandhom il-potenzjal li jkunu ttrasformati f’poezija jew f’generu iehor. In-natura essenzjali tal-kitba kreattiva ghandha x’taqsam mat-trasformazzjoni tas-sors/sustanza primarja u mbaghad, mal-konnettività mal-qarrejja. Jekk tfalli din il-fazi tal-ahhar, tkun falliet il-kitba. Tkun tilfet kull forza.
4. Il-kittieb/poeta jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba/poeti kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
F'Malta dejjem kien hawn certi nicec letterarji u f'certi waqtiet storici l-awturi kienu nfirdu anki fuq il-medium lingwistiku. Ghandi f'mohhi, nghidu ahna, il-mod ta' kif kienu mifrudin il-letterati ta' zmien Dun Karm, bil-pro-Taljani fuq naha u dawk favur il-Malti fuq in-naha l-ohra. Kienet inholqot l-istess firda fis-snin Sittin, b'uhud bhal Guzè Aquilina jehduha kontra l-moviment tal-poezija l-gdida. L-aktar ezempju recenti ta' din il-firda letterarja, sehh sewwasew lejlet li Malta dahlet fl-Unjoni Ewropea bhala membru shih. Grupp sostanzjali ta' awturi Maltin hargu "halfa" kontra d-dhul ta' Malta fl-Unjoni, ghaliex sostnew li Malta kienet se titlef l-identità kulturali taghha. Ironikament, bid-dhul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, tqieghed fuq il-mappa Ewropea, ufficjalment, l-ilsien Malti, bi gzuz ta' zghazagz Maltin u anki awturi stabbiliti bhal Marshall u Calleja, isibu mpiegi tajbin bhala tradutturi ma' istituzzjonijiet Ewropej.
In-nuqqas ta' rispett lejn l-awturi hu wkoll sintomu tan-nuqqas ta' rispett li jezisti f'certi oqsma lejn il-lingwa indigena. Minhabba ragunijiet socjali, anki fl-università ghadek tiskandalizza ruhek tisma' tahlita assurda ta' Ingliz medjokri u Malti mkisser. Quddiem din is-sitwazzjoni, l-awturi lokali huma jew passivi inkella indiffrenti. Hu bhala ezempju l-kaz ta' meta gie f'Malta dan l-ahhar Roberto Benigni, biex jirrecita lil Dante. Benigni kien staqsa lill-udjenza jekk Dante qattx kien inqaleb bil-Malti u xi erbgha min-nies fis-sala laqilqu li tezisti traduzzjoni. Kemm mill-awturi hargu jipprotestaw li hadd ma kien gharraf lill-kommedjografu famuz Taljan li kemm Serracino Inglott kif ukoll Palma kienu ilhom li qalbu d-Divina Commedia ghall-Malti. Din il-qaghda bierda tal-awturi tikkundannahom ghall-irrelevanza socjo-politika, b'mod li l-letteratura Maltija tilfet ir-relevanza socjali u poltika taghha u donnha qed tezisti biss biex tkun studjata ghall-ezamijiet.
Irrid nghid ukoll li bhalissa qed ikun ippubblikat certu blaff ghal skopijiet populisti u/jew sensazzjonalisti. Minhabba l-pubblicità li qed tinghata lil dawn ix-xoghlijiet f'certi crieki, il-letteratura lokali qed tkun assocjata wkoll fil-percezzjoni pubblika mal-vulgarità, il-banalità u l-bassezza. Anki hawn, qed jiddominaw biss il-kriterji tas-suq, bil-komplicità ta' strutturi li qed "jippremjaw" il-medjokrità anki ufficjalment, u b'hekk jikbru l-irjus.
5. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul kontinwu f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Jien nemmen fid-diversità, fatt li hu mseddaq ukoll mill-vizjoni Ewropea. Jien ma naghmilx differenza dwar il-lewn tal-gilda, ghax marbut mal-lewn tal-gilda hemm il-varjetà rikka ta’ kulturi ohra, forsi aktar pristini u aktar genwini. Din ir-rikkezza ghandha x’taqsam mal-universalità u kull artist nifhem li ghandu jkollu tieqa miftuha berah biex jivvalorizza l-kollezzjoni vasta tal-kontenut etniku u t-tonalitajiet intriganti taghha. Jekk le, dak ikun artist pjuttost mijopiku li qed jillimita lilu nnifsu.
Hu dmir tal-awturi li jitkellmu, mhux biss dwar il-qirda tal-ambjent, imma dwar dak kollu li jikkomprometti l-gustizzja u dak kollu li jikkorrompi u joqtol l-ispirtu. L-ambjent ghandu jkun mifhum f’dimensjoni wiesgha, ibda mill-isfregju fiziku tal-pajjiz u spicca fil-korruzzjoni ta’ valuri estetici jew kriterji ta’ gharfien kritiku. F’dan is-sens, nghidu ahna, il-korruzzjoni fil-media ghandha tkun miggielda bla heda. Qeghdin nghixu l-epoka tas-sensazzjonalizmu rhis u c-cinizmu tal-ispettaklu reality, fejn persuni vulnerabbli qed ikunu esposti ghall-beneficcju uniku tas-suq selvagg.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb/poeta? Ghandu l-kittieb/poeta jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz ta’ vrusu?
Il-kittieba m’ghandhomx jabbandunaw l-arena tad-diskors pubbliku. L-aqwa esponenti tal-letteratura internazzjonali jaghtu ezempju klassiku ta’ dan l-impenn. Ghandi f’mohhi lil Garcia Marquez, Dario Fo, Josè Saramago jew Harold Pinter, ilkoll rebbieha tan-Nobel. L-awturi jridu jkunu l-fanali u l-interlokuturi tal-poplu. Jekk ma jitkellmux, isiru irrelevanti u jisfaw ikkundannati biex ikunu “studjati” biss fl-iskejjel ghal ezamijiet formali u superficjali. Il-letteratura ghandha tkun bil-wisq aktar inciziva minn hekk u nqis li l-kittieb ghandu jaccetta r-responsabbiltà tal-lotta politika. Ghandu jgieghel lill-politiku jhossu skomdu u irritat fejn mehtieg.
3. Semmi aspett kurrenti li jolqtok u jgaghlek tikteb llum?
Lili jolqtuni hafna aspetti tal-hajja kwotidjana. U tolqotni l-ahbar barranija. Il-kitba hi attività tal-mument, imma r-ramifikazzjonijiet taghha jibqghu. L-isfida hi kif tikkompressa daqstant emozzjonijiet u ansjetajiet, u kif taghtihom legittimità wiesgha tant li jibqa’ jkollhom resonanza.
L-esperjenzi kollha ghandhom il-potenzjal li jkunu ttrasformati f’poezija jew f’generu iehor. In-natura essenzjali tal-kitba kreattiva ghandha x’taqsam mat-trasformazzjoni tas-sors/sustanza primarja u mbaghad, mal-konnettività mal-qarrejja. Jekk tfalli din il-fazi tal-ahhar, tkun falliet il-kitba. Tkun tilfet kull forza.
4. Il-kittieb/poeta jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba/poeti kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
F'Malta dejjem kien hawn certi nicec letterarji u f'certi waqtiet storici l-awturi kienu nfirdu anki fuq il-medium lingwistiku. Ghandi f'mohhi, nghidu ahna, il-mod ta' kif kienu mifrudin il-letterati ta' zmien Dun Karm, bil-pro-Taljani fuq naha u dawk favur il-Malti fuq in-naha l-ohra. Kienet inholqot l-istess firda fis-snin Sittin, b'uhud bhal Guzè Aquilina jehduha kontra l-moviment tal-poezija l-gdida. L-aktar ezempju recenti ta' din il-firda letterarja, sehh sewwasew lejlet li Malta dahlet fl-Unjoni Ewropea bhala membru shih. Grupp sostanzjali ta' awturi Maltin hargu "halfa" kontra d-dhul ta' Malta fl-Unjoni, ghaliex sostnew li Malta kienet se titlef l-identità kulturali taghha. Ironikament, bid-dhul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, tqieghed fuq il-mappa Ewropea, ufficjalment, l-ilsien Malti, bi gzuz ta' zghazagz Maltin u anki awturi stabbiliti bhal Marshall u Calleja, isibu mpiegi tajbin bhala tradutturi ma' istituzzjonijiet Ewropej.
In-nuqqas ta' rispett lejn l-awturi hu wkoll sintomu tan-nuqqas ta' rispett li jezisti f'certi oqsma lejn il-lingwa indigena. Minhabba ragunijiet socjali, anki fl-università ghadek tiskandalizza ruhek tisma' tahlita assurda ta' Ingliz medjokri u Malti mkisser. Quddiem din is-sitwazzjoni, l-awturi lokali huma jew passivi inkella indiffrenti. Hu bhala ezempju l-kaz ta' meta gie f'Malta dan l-ahhar Roberto Benigni, biex jirrecita lil Dante. Benigni kien staqsa lill-udjenza jekk Dante qattx kien inqaleb bil-Malti u xi erbgha min-nies fis-sala laqilqu li tezisti traduzzjoni. Kemm mill-awturi hargu jipprotestaw li hadd ma kien gharraf lill-kommedjografu famuz Taljan li kemm Serracino Inglott kif ukoll Palma kienu ilhom li qalbu d-Divina Commedia ghall-Malti. Din il-qaghda bierda tal-awturi tikkundannahom ghall-irrelevanza socjo-politika, b'mod li l-letteratura Maltija tilfet ir-relevanza socjali u poltika taghha u donnha qed tezisti biss biex tkun studjata ghall-ezamijiet.
Irrid nghid ukoll li bhalissa qed ikun ippubblikat certu blaff ghal skopijiet populisti u/jew sensazzjonalisti. Minhabba l-pubblicità li qed tinghata lil dawn ix-xoghlijiet f'certi crieki, il-letteratura lokali qed tkun assocjata wkoll fil-percezzjoni pubblika mal-vulgarità, il-banalità u l-bassezza. Anki hawn, qed jiddominaw biss il-kriterji tas-suq, bil-komplicità ta' strutturi li qed "jippremjaw" il-medjokrità anki ufficjalment, u b'hekk jikbru l-irjus.
5. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul kontinwu f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Jien nemmen fid-diversità, fatt li hu mseddaq ukoll mill-vizjoni Ewropea. Jien ma naghmilx differenza dwar il-lewn tal-gilda, ghax marbut mal-lewn tal-gilda hemm il-varjetà rikka ta’ kulturi ohra, forsi aktar pristini u aktar genwini. Din ir-rikkezza ghandha x’taqsam mal-universalità u kull artist nifhem li ghandu jkollu tieqa miftuha berah biex jivvalorizza l-kollezzjoni vasta tal-kontenut etniku u t-tonalitajiet intriganti taghha. Jekk le, dak ikun artist pjuttost mijopiku li qed jillimita lilu nnifsu.
Ara s-sit: www.marioazzopardi.com
Saturday, July 11, 2009
IMNEDIJA GABRA TA’ POEZIJI GDIDA FIL-KULLEGG DE LA SALLENhar il-Gimgha, 3 ta’ Lulju, fl-intrata ewlenija tal-Kullegg De La Salle fil-Kottonera, gie mniedi l-ktieb MIRAGGI LASALLJANI – GABRA TA’ POEZIJI FID-DAWL TA’ SAN GWANN BATTISTA DE LA SALLE, editjat minn Patrick Sammut u ppubblikat mid-De La Salle Brothers Publications (2009). Dan il-ktieb jigbor fih zewg studji dwar zewg reliġjużi, għalliema u kittieba, Bro. Henry Grech f.s.c., u Bro. Michael Buttigieg f.s.c., poeżiji ispirati mill-figura tal-fundatur, San Ġwann Battista De La Salle, u poeżiji fi tliet ilsna (Malti, Ingliż u Taljan) mill-pinna ta’ erba’ għalliema fil-Kulleġġ, Mario Attard, Joseph Axiaq, Stephen Cachia u Patrick Sammut. Il-qoxra ta’ MIRAĠĠI LASALLJANI u d-disinni ta’ ġewwa huma xogħol ta’ għalliem ieħor fil-Kulleġġ, Hilary Spiteri.
Il-Lejla tmexxiet minn Patrick Sammut u għaliha attendew il-Brothers tal-Komunità Lasalljana, għalliema, studenti, ġenituri u anki membri tal-Għaqda Poeti Maltin li tagħha l-mibki Bro. Michael Buttigieg kien membru. Inqraw bijografiji qosra dwar iż-żewġ brothers kittieba u dwar l-erba’ poeti parteċipanti fl-antoloġija, u anki poeżiji tagħhom, bl-għajnuna ta’ tliet studenti tas-Sitt Klassi, Ruth Bonnici, Clara Chetcuti u Reuben Degabriele. Ex-student tal-Kulleġġ, Julian Carter, ipprovda waqtiet mużikali mill-isbaħ fuq il-pjanu.
Matul il-Lejla, Dr. Charles Briffa għamel studju dettaljat u kritiku dwar MIRAĠĠI LASALLJANI u tkellem dwar il-kontribut ta’ Bro. Henry u Bro. Michael fil-qasam edukattiv u letterarju. Il-Brother Direttur tal-komunità Lasalljana, Bro. Martin Borg f.s.c., waqt id-diskors tal-ahhar, tkellem dwar kif jiftakar lil Bros. Henry u Buttigieg, dwar il-Fundatur u dwar l-importanza li l-komunità Lasalljana dejjem tat lill-pubblikazzjonijiet ta’ ċertu livell permezz tad-De La Salle Brothers Publications. Bro. Martin kien dak li emmen sa mill-bidunett fi progett bhal dan u ghen finanzjarjament biex isir realtà. Ġiet ġentilment regalata kopja ta’ MIRAĠĠI LASALLJANI lil dawk kollha preżenti, u l-artist, Hilary Spiteri, tkellem dwar id-disinni li jżejnu lil din il-pubblikazzjoni ġdida. Il-Lejla spiċċat b’riċeviment ġentilment offrut mill-istess komunità Lasalljana.
Monday, July 06, 2009
Intervistat Raymond Grech
1. Minn fejn u meta bdiet in-namra tiegħek mal-poeżija?
RG - Qabel xejn grazzi ta’ l-istedina tiegħek. Emminni ma niftakrax mument partikulari li fih ħassejt il-ġibda lejn il-poeżija. Aktar naħseb li hija xi ħaga ġewwa fija li minn kmieni ħafna ħassejt li għandi nesprimi ruħi b’dan il-mod. Mindu kont żgħir dejjem kont persuna li tosserva; dak li bdejt nara u dak li bdejt inħoss bdew isawruni xi ftit jew wisq sensittiv. Fost l-aktar affarjiet li jdejquni fil-ħajja huma l-inġustizzja u l-ingratiduni. Fil-fehma tiegħi l-inġustizzja ġġib l-oppressjoni kemm fil-qasam soċjali, politiku, kif ukoll reliġjuz, b’hekk jinbet l-ixprun biex nikteb.
2. Temmen li biex wieħed jikteb poeżija valida għandu qabelxejn jaqra ħafna u ħafna poeżiji miktubin mill-klassiċi u minn poeti magħrufa fuq bażi dinjija?
RG - Poeżija tajba fil-fehma u l-esperjenza tiegħi hija dejjem suġġettiva. It-tiġrib persunali ta’ kull bniedem huwa uniku għalkemm jixxiebah. Li wieħed jaqra u jixtarr dejjem ġid jista’ jagħmel għax jara d-dinja ta’ ħaddiehor fir-realtà tagħha u b’hekk jintegra ruħu kemm fis-sewwa u fid-dnewwa ta’ persuna oħra; però jekk wieħed jaqra ħafna u ħafna jista’ jigi influwenzat aktar minn kemm għandu bżonn u jispiċċa jitlef l-identità unika tiegħu. Naħseb ukoll li wisq qari jieħu post is-solitudni u dawk il-mumenti ta’ riflessjoni fejn il-poeżija tkun tista’ toħroġ, tissawwar u timraħ sakemm tinqabad maħżuża fuq il-karta.
3. Liema huma t-temi li tikteb dwarhom?
RG - Nikteb skont il-ħsieb, m’għandi l-ebda tema li nippreferi. Miftuħ għal dak kollu li jgħaddi minn ġo moħħi. Konxju ħafna tal-ħolqien u min issostnih, għalhekk għandi numru ta’ poeżiji li jagħtu ħajr u qima lill-Mulej.
4. Fejn dehru l-poeżiji tiegħek s’issa?
RG - Il-poeżiji tiegħi l-aktar li dehru s’issa fuq ir-radju, rivisti, folji, bloggijiet u ġurnali, kif ukoll f’kotba kemm Malta u barra minn Malta.
5. Fejn u meta tispira ruħek l-aktar?
RG - Din mhix faċli li niġbed konklużjoni fuqha. Il-lehma poetika m’għandhiex xi lok partikulari fejn tgħammar; il-muża taf tgħarxek fi kwalunkwe sitwazzjoni. Ġejt imnebbaħ kemm f’ambejnt solitarju kif ukoll qalb il-folol.
6. Temmen li l-poeżija għandha tkun biss eżerċizzju fl-arti, jew għandha jkollha wkoll messaġġ?
RG - Ngħid għalija poeżija bla messaġġ mhix poeżija tajba. Jista’ jkun li mhux kul]add jaqbel miegħi, però jien inħoss li irrid inkun parti mis-soluzzjoni. Għaldaqstant inwassal messaġġ li għandu jagħti kontribut sabiex l-affarjiet jaqilbu għall-aħjar. Jista’ jagħti l-każ li l-messaġġ ma jintgħarafx mill-ewwel għax ikun moħbi jew jistkenn fil-metafora. Meta persuna taqra l-poeżiji tiegħi bil-galbu, bla għaġla, issib li hemm tagħlima jew messaġġ ta’ min jixtarr.
7. Tippreferi tikteb il-poeżija skont kriterji tradizzjonali fejn taħkem ir-regolarità, jew il-poeżija skont kriterji moderni fejn jaħkem il-vers ħieles? Għaliex?
RG - M’għandi l-ebda preferenza, daqqa nikteb tradizzjonalment u daqqa nikteb bil-vers ħieles. Dan nagħmlu skont il-ħtiega, u skont l-udjenza li magħha rrid naqsam ħsibijieti u fl-istess ħin nidentifika lili nnifsi mal-problemi ta’ ħaddiehor. B’hekk nagħti l-kuraġġ sabiex kemm il-qarrejja u s-semmiegħa tiegħi jinħelsu minn ħsibijiet u emozzjonijiet li jagħmlu ħsara.
8. Kemm huma importanti l-Għaqdiet tal-Malti u l-mezzi tal-komunikazzjoni għall-poeta?
RG - Kemm l-Għaqdiet kif ukoll il-medja jagħtu għajnuna imprezzabbli lill-kittieb. L-Għaqda Poeti Maltin li tagħha jien membru attiv tagħmel ħafna ġid lill-poeta, kemm dak li għadu jibda kif ukoll dak li hu stabbilit. L-GħPM torganizza lejliet ta’ poeżija u mużika, fil-beraħ tat-toroq u fil-pjazez, għall-membri tagħha kif ukoll għall-ħbieb tal-poeżija; kulhadd jista’ jattendi għal dawn is-serati u jista’ jaqra x-xogħlijiet tiegħu. Barra minn hekk il-poeżiji li jkunu ta’ kwalità tajba jiġu ppublikati; dan jagħti inċentiv lill-poeta sabiex itejjeb il-prodott tiegħu.
9. Kemm hu importanti li l-poeta jkollu kuntatti ma’ poeti u kittieba barranin? X’importanza għandu l-internet f’dan ir-rigward?
RG - Il-poeta hemm bżonn ikollu kuntatti ma’ poeti oħrajn sabiex jaqsam xogħlu ma’ min jaħsibha bħalu. Il-ħadid isinn il-ħadid, għalhekk meta jkun hemm kuntatt bejn il-poeti, il-komunità poetika tissaħħaħ u ssib l-inkoraġġiment meħtieg. Min-naħa l-oħra l-internet għandu sehem kbir fl-iżvilupp tal-poeżija. Id-dinja qiegħda ssir villaġġ wieħed minħabba l-internet; dan fih it-tajjeb u l-ħażin tiegħu, però l-kittieb għandu jkun konxju ta’ dan il-potenzjal u juża din il-kumdità għall-avvanz ta’ kitbietu.
10. Inti tieħu ħsieb is-sit elettroniku tal-GĦPM u żżommu aġġornat. X’sodisfazzjoni jagħtik rwol bħal dan?
RG - L-ewwel ħaġa hi li b’xi mod jew ieħor nagħti sehem sabiex l-għaqda li nkun imsieħeb fija timxi ’l quddiem. Jekk kull membru jagħti sehmu jkun qiegħed jgħin lill-uffiċjali u l-bqija tal-kumitat iwettqu ħidma ta’ fejda b’risq il-poeżija għall-ġid tal-letteratura, tal-ilsien Malti u l-poplu tiegħu. Is-sodizzfazzjon jissaħħaħ hekk kif tasal il-gratitudni u ta’ dan l-Għaqda Poeti Maltin hija fuq quddiem nett.
11. Għandek f’moħħok li xi darba tippubblika f’ġabra l-poeżiji tiegħek?
RG - Dan proġett li qed iberren f’moħħi, xi ħaġa li nixtieq nagħmel. Nipprova ngħix ġurnata b’ġurnata u fl-istess ħin nippjana għall- ġejjieni. F’dan il-qafas hemm il-poeżiji lesti biex nippublikahom.
Stennejtni Mulej
Stennejtni ma’ ġenbek bi nhari xemxin
bqajt nilgħab bla ħsiebek bir-ramel għad-dell.
Bqajt nibni kastelli b'trunċieri mdawrin
bqajt narma s-suldati bix-xwabel għad-dwell.
Stennejtni ma' djulek fl-iljieli qamrin
bqajt nofroq il-baħar fuq ġifen bla qlugħ.
Bqajt nirkeb il-mewġa fuq żwiemel kburin
bqajt nofrogħ u nogħla fuq ħolmti merfugħ.
Sa waslet il-ħalla bil-minġel l-imwiet
kaxkritli l-kastelli w għarqitli l-imwieġ
faqgħetli t-trunċieri ċajpritli l-ħolmiet.
Xolt waħdi ħallietni kejnitni sirt zgħir
hemm leħnek smajt riesaq fuq żifef il-fwieġ
sejjaħtli, kellimtni... raddejtlek il-ħajr.
Raymond Grech
2 ta' April 2006
Tas-Sliema
RG - Qabel xejn grazzi ta’ l-istedina tiegħek. Emminni ma niftakrax mument partikulari li fih ħassejt il-ġibda lejn il-poeżija. Aktar naħseb li hija xi ħaga ġewwa fija li minn kmieni ħafna ħassejt li għandi nesprimi ruħi b’dan il-mod. Mindu kont żgħir dejjem kont persuna li tosserva; dak li bdejt nara u dak li bdejt inħoss bdew isawruni xi ftit jew wisq sensittiv. Fost l-aktar affarjiet li jdejquni fil-ħajja huma l-inġustizzja u l-ingratiduni. Fil-fehma tiegħi l-inġustizzja ġġib l-oppressjoni kemm fil-qasam soċjali, politiku, kif ukoll reliġjuz, b’hekk jinbet l-ixprun biex nikteb.
2. Temmen li biex wieħed jikteb poeżija valida għandu qabelxejn jaqra ħafna u ħafna poeżiji miktubin mill-klassiċi u minn poeti magħrufa fuq bażi dinjija?
RG - Poeżija tajba fil-fehma u l-esperjenza tiegħi hija dejjem suġġettiva. It-tiġrib persunali ta’ kull bniedem huwa uniku għalkemm jixxiebah. Li wieħed jaqra u jixtarr dejjem ġid jista’ jagħmel għax jara d-dinja ta’ ħaddiehor fir-realtà tagħha u b’hekk jintegra ruħu kemm fis-sewwa u fid-dnewwa ta’ persuna oħra; però jekk wieħed jaqra ħafna u ħafna jista’ jigi influwenzat aktar minn kemm għandu bżonn u jispiċċa jitlef l-identità unika tiegħu. Naħseb ukoll li wisq qari jieħu post is-solitudni u dawk il-mumenti ta’ riflessjoni fejn il-poeżija tkun tista’ toħroġ, tissawwar u timraħ sakemm tinqabad maħżuża fuq il-karta.
3. Liema huma t-temi li tikteb dwarhom?
RG - Nikteb skont il-ħsieb, m’għandi l-ebda tema li nippreferi. Miftuħ għal dak kollu li jgħaddi minn ġo moħħi. Konxju ħafna tal-ħolqien u min issostnih, għalhekk għandi numru ta’ poeżiji li jagħtu ħajr u qima lill-Mulej.
4. Fejn dehru l-poeżiji tiegħek s’issa?
RG - Il-poeżiji tiegħi l-aktar li dehru s’issa fuq ir-radju, rivisti, folji, bloggijiet u ġurnali, kif ukoll f’kotba kemm Malta u barra minn Malta.
5. Fejn u meta tispira ruħek l-aktar?
RG - Din mhix faċli li niġbed konklużjoni fuqha. Il-lehma poetika m’għandhiex xi lok partikulari fejn tgħammar; il-muża taf tgħarxek fi kwalunkwe sitwazzjoni. Ġejt imnebbaħ kemm f’ambejnt solitarju kif ukoll qalb il-folol.
6. Temmen li l-poeżija għandha tkun biss eżerċizzju fl-arti, jew għandha jkollha wkoll messaġġ?
RG - Ngħid għalija poeżija bla messaġġ mhix poeżija tajba. Jista’ jkun li mhux kul]add jaqbel miegħi, però jien inħoss li irrid inkun parti mis-soluzzjoni. Għaldaqstant inwassal messaġġ li għandu jagħti kontribut sabiex l-affarjiet jaqilbu għall-aħjar. Jista’ jagħti l-każ li l-messaġġ ma jintgħarafx mill-ewwel għax ikun moħbi jew jistkenn fil-metafora. Meta persuna taqra l-poeżiji tiegħi bil-galbu, bla għaġla, issib li hemm tagħlima jew messaġġ ta’ min jixtarr.
7. Tippreferi tikteb il-poeżija skont kriterji tradizzjonali fejn taħkem ir-regolarità, jew il-poeżija skont kriterji moderni fejn jaħkem il-vers ħieles? Għaliex?
RG - M’għandi l-ebda preferenza, daqqa nikteb tradizzjonalment u daqqa nikteb bil-vers ħieles. Dan nagħmlu skont il-ħtiega, u skont l-udjenza li magħha rrid naqsam ħsibijieti u fl-istess ħin nidentifika lili nnifsi mal-problemi ta’ ħaddiehor. B’hekk nagħti l-kuraġġ sabiex kemm il-qarrejja u s-semmiegħa tiegħi jinħelsu minn ħsibijiet u emozzjonijiet li jagħmlu ħsara.
8. Kemm huma importanti l-Għaqdiet tal-Malti u l-mezzi tal-komunikazzjoni għall-poeta?
RG - Kemm l-Għaqdiet kif ukoll il-medja jagħtu għajnuna imprezzabbli lill-kittieb. L-Għaqda Poeti Maltin li tagħha jien membru attiv tagħmel ħafna ġid lill-poeta, kemm dak li għadu jibda kif ukoll dak li hu stabbilit. L-GħPM torganizza lejliet ta’ poeżija u mużika, fil-beraħ tat-toroq u fil-pjazez, għall-membri tagħha kif ukoll għall-ħbieb tal-poeżija; kulhadd jista’ jattendi għal dawn is-serati u jista’ jaqra x-xogħlijiet tiegħu. Barra minn hekk il-poeżiji li jkunu ta’ kwalità tajba jiġu ppublikati; dan jagħti inċentiv lill-poeta sabiex itejjeb il-prodott tiegħu.
9. Kemm hu importanti li l-poeta jkollu kuntatti ma’ poeti u kittieba barranin? X’importanza għandu l-internet f’dan ir-rigward?
RG - Il-poeta hemm bżonn ikollu kuntatti ma’ poeti oħrajn sabiex jaqsam xogħlu ma’ min jaħsibha bħalu. Il-ħadid isinn il-ħadid, għalhekk meta jkun hemm kuntatt bejn il-poeti, il-komunità poetika tissaħħaħ u ssib l-inkoraġġiment meħtieg. Min-naħa l-oħra l-internet għandu sehem kbir fl-iżvilupp tal-poeżija. Id-dinja qiegħda ssir villaġġ wieħed minħabba l-internet; dan fih it-tajjeb u l-ħażin tiegħu, però l-kittieb għandu jkun konxju ta’ dan il-potenzjal u juża din il-kumdità għall-avvanz ta’ kitbietu.
10. Inti tieħu ħsieb is-sit elettroniku tal-GĦPM u żżommu aġġornat. X’sodisfazzjoni jagħtik rwol bħal dan?
RG - L-ewwel ħaġa hi li b’xi mod jew ieħor nagħti sehem sabiex l-għaqda li nkun imsieħeb fija timxi ’l quddiem. Jekk kull membru jagħti sehmu jkun qiegħed jgħin lill-uffiċjali u l-bqija tal-kumitat iwettqu ħidma ta’ fejda b’risq il-poeżija għall-ġid tal-letteratura, tal-ilsien Malti u l-poplu tiegħu. Is-sodizzfazzjon jissaħħaħ hekk kif tasal il-gratitudni u ta’ dan l-Għaqda Poeti Maltin hija fuq quddiem nett.
11. Għandek f’moħħok li xi darba tippubblika f’ġabra l-poeżiji tiegħek?
RG - Dan proġett li qed iberren f’moħħi, xi ħaġa li nixtieq nagħmel. Nipprova ngħix ġurnata b’ġurnata u fl-istess ħin nippjana għall- ġejjieni. F’dan il-qafas hemm il-poeżiji lesti biex nippublikahom.
Stennejtni Mulej
Stennejtni ma’ ġenbek bi nhari xemxin
bqajt nilgħab bla ħsiebek bir-ramel għad-dell.
Bqajt nibni kastelli b'trunċieri mdawrin
bqajt narma s-suldati bix-xwabel għad-dwell.
Stennejtni ma' djulek fl-iljieli qamrin
bqajt nofroq il-baħar fuq ġifen bla qlugħ.
Bqajt nirkeb il-mewġa fuq żwiemel kburin
bqajt nofrogħ u nogħla fuq ħolmti merfugħ.
Sa waslet il-ħalla bil-minġel l-imwiet
kaxkritli l-kastelli w għarqitli l-imwieġ
faqgħetli t-trunċieri ċajpritli l-ħolmiet.
Xolt waħdi ħallietni kejnitni sirt zgħir
hemm leħnek smajt riesaq fuq żifef il-fwieġ
sejjaħtli, kellimtni... raddejtlek il-ħajr.
Raymond Grech
2 ta' April 2006
Tas-Sliema
Sunday, July 05, 2009
Intervistat Anton Grasso waqt li qed naqra QRUSA (2009)
1. Anton Grasso bħala kittieb ta’ rakkonti u anki bħala l-kuxjenza/għarfien tad-differenzi bejn il-klassijiet soċjali. Xi tgħid dwar dan?
Ħafna min-nies li jisimgħu b’ismi jassoċjawni biss mal-aktar ġeneru ta’ kitba li nħobb: l-istorja tal-biża’, ir-rakkont li jimliek b’tensjoni eċċitanti, idaħħlek f’qoxortok, iġiegħlek tħares b’kurżita ` warajk jekk tisma’ żaqżiqa ta’ bieb. Dan hu qasam li interessani minn ċkuniti u ħdimt għalih minn qalbi mhux biss minħabba n-nuqqas tiegħu f’pajjiżna, anzi dik ma kinitx l-ewwel imbuttatura tiegħi lejh. Kienu l-biżgħat tiegħi u fl-istess waqt il-kurżita` tal-bniedem li jien. L-anatomija tal-biża’ u l-kurżita` li ma tistax tifridhom. Bħalma ma tifridx ukoll ħafna drabi l-kuxjenza u l-għarfien bejn il-klassijiet soċjali f’xogħlijiet oħra tiegħi. Kull bniedem għandu kuxjenza li ħafna drabi jadatta skont kif iħoss il-ħtieġa u ġieli jipprova jifgaha. Id-differenza bejn il-klassijiet soċjali hi wkoll punt importanti f’xogħlijieti. Il-bniedem għani, il-bniedem fqir, il-bniedem li jifhem u dak li jaħseb li jifhem u dak li ma jifhimx, dak li jemmen li kull ħaġa li jagħmel hi tajba u dak li jħoss li f’ħajtu qatt ma għamel xejn tajjeb. Ftit jew ħafna, kollha għandhom posthom fir-rakkonti tiegħi.
2. Spiss il-protagonisti huma nisa li jew romlu jew sfaw bla żwieġhom. Drabi oħra huma l-imwarrbin u d-dgħajfa. Għaliex dan?
Fil-fehma tiegħi l-mara hi persuna kumplessa ħafna; tista’ tagħti, anki ħafna, iżda dejjem tistenna iżjed. Forsi għalhekk fl-istejjer tiegħi, lill-mara nixgħelilha xemgħa li trid jew ma tridx, fl-aħħar ikollok titfihielha. Iżda n-niċċa ta’ ommi f’qalbi hi mnaqqxa għal ħajti kollha u naraha tibki, imnikkta, teżisti minħabba fija u fiż-żewġ ħuti l-oħra, tibni ħajja b’viżjoni qrib it-tbatija. L-imwarrbin u n-nies li m’għandhomx leħen u ħila jitkellmu u jaġixxu weħidhom jew li jħossuhom inferjuri għal ħaddieħor, dejjem kienu qribi u dejjem ħassejt li għandi ngħin lil min m’għandux ħila jgħin lilu nnifsu, nitkellem flok min ma jafx jitkellem għalih innifsu, nagħder lil min iħossu mwarrab, imweġġa’, mitluq, ’il barra miċ-ċirku tas-soċjeta` fejn jgħix. Is-simpatija tiegħi tmur dejjem lejn il-bniedem tellief, l-imbikki, il-batut, il-fqir u l-imgħakkes. X’nista’ nagħti jien lil min irnexxa? Dak m’għandux bżonni. L-istejjer tiegħi ħafna drabi jikkonċentraw fuq min falla, tilef, bata. Huma dawk in-nies li jiġbduli l-akbar simpatija u nħoss il-ħtieġa li niffaċċjahom wiċċ imb’wiċċ. U biex ir-rakkont tiegħi jkun aktar kiefer, lill-miskin nisqih ftit waqtiet ta’ hena jew ħolm ta’ hena, imbagħad ngħaddsu f’destin aktar kiefer. Kontradizzjoni? Forsi.
3. Ir-rakkonti tiegħek għandhom kemm realta` kiefra kif ukoll mis-surreali. Xi tgħid dwar din it-taħlita rebbieħa?
Bla dubju li hemm realta` kiefra. Din il-mistoqsija tkompli ma’ dik ta’ qabilha. Kiefer id-destin għal xi wħud, u jien nagħmlu aktar kiefer. Fil-fehma tiegħi m’hemmx ħajja mingħajr tbatija, ċaħda, diżillużjoni, nuqqas ta’ għarfien tal-persuna u dawk ta’ madwarha. Is-surrealiżmu fid-dinja tas-sukkonxju tiegħi, fid-dinja tal-ħolm li ma noħlomx; fid-dinja tal-ħajja li ma ngħixx jew għallanqas ma ngħixx kif nixtieq hemm il-preambolu tal-għarfien, il-mistiċiżmu profond tal-jien, il-verita`/gidba ta’ xi wħud, il-mantell li jaħrab bil-fantasija. Xi drabi l-ħajja hi surreali daqskemm reali. U xi drabi tistaqsi xinhi r-realta` mingħajr is-surreali.
4. Kif tirreaġixxi għal kumment bħal dan? Mhux veru li Anton Grasso jikteb biss dwar il-biża’ u l-waħx fis-sens klassiku tat-tifsira tagħhom.
Altru li le. Jien bniedem dgħajjef bħal ħafna mill-karattri fl-istejjer tiegħi: batejt, bkejt aktar milli fraħt, tlift aktar milli akkwistajt. Irrid nammetti li jien bniedem perfezzjonist: dan mal-qarrejja tiegħi għax miegħi nnifsi dan il-fatt ili li ammettejtu. U meta tkun perfezzjonist qatt ma tkun kuntent b’dak li takkwista, dejjem tixtieq aktar u ttejjeb dak li jkollok. Fil-fehma tiegħi s-suċċess isibu dak il-bniedem li jkun kuntent b’dak li jkollu. Għandi xogħlijiet li nikklassifikahom bħala waħxija par excellance, klassiċi fil-biża’ tagħhom, ifakkruk fil-ħolm ikrah li kellek meta kont tifel jew fil-ħolm li tixtiequ isbaħ issa li sirt adult. Imma l-waħx tiegħi jinfirex f’diversi taqsimiet, f’għadd ta’ rqajja’, illużjoni u thewdin. Mill-mummji, il-fatati, l-iħirsa tal-imgħoddi, għaddejt għall-qattiel modern, li taf tiġi wiċċ imb’wiċċ miegħu int u jien. Bla ma nafu. Għalhekk hemm il-biża’ minn dak li mhux magħruf bħala biża’.
5. Aspett importanti fil-kitbiet tiegħek hu li l-bniedem hu l-bniedem bit-tajjeb u l-ħażin tiegħu. Kemm huwa minnu dan?
Liema bniedem m’għandux it-tajjeb u l-ħażin u kif tista’ tikteb fuq il-bniedem mingħajr ma ddaħħal dawn iż-żewġ elementi, toroq li jgħaddi minnhom kulħadd, anki min ma jammettix. Xi drabi trid tkun taf tiflihom; hemm min jemmen fil-ħażin bħala xi ħaġa tajba u l-kuntrarju. F’ħafna stejjer tiegħi l-bniedem jidher kif tabilħaqq hu, kif narah jgħix f’moħħi, kif jaġixxi miegħu nnifsu u mas-soċjeta`. Fl-istorja tal-biża’, dawn iż-żewġ elementi jistgħu jidhru mġebbda jew lejn naħa nkella oħra, iżda qegħdin hemm dejjem. Fi stejjer oħrajn tiegħi, bħal dawk li dehru fit-tliet volumi: Stejjer minn Raħal Midfun, Stejjer għall-Kenn tal-Fuklar u Stejjer minn Qiegħ l-Irdum, il-bniedem tista’ tħossu u tmissu aħjar, tisimgħu jieħu n-nifs, jilmenta, jagħdab, u l-aspett tat-tajjeb u l-ħażin joħroġ aħjar.
6. Kemm tħoss li Grasso kittieb immatura letterarjament minn żmien l-ewwel pubblikazzjoni ta’ dawn ir-rakkonti saż-żmien meta erġajt rajthom u rfinajthom?
Nemmen li mmaturajt ħafna. Jien stess insostni li meta llum m’għadx għandi l-ħerqa u l-entużjażmu tal-ewwel pubblikazzjonijiet tiegħi fil-gazzetti lokali, aktar tard fil-kotba, illum nemmen li tul it-triq tal-pubblikazzjonijiet li bdejt fil-1974 bl-ewwel ktieb tiegħi Iljieli bla Qamar, tgħallimt norqom u ngħanni dak li stajt għamilt qabel. Min hu daqsi jew min qara l-kotba tal-bidu tiegħi u min qara xogħol li ħriġt f’dawn l-aħħar snin, jintebaħ bid-differenza.
7. Fiex kien jittratta dan il-proċess ta’ rfinar?
Proċess li kif għidt int ta’ tirqim u editjar. Ma kienx proċess ħafif li naqra ħafna mill-istejjer tiegħi li ħriġt f’diversi volumi li ppubblikajt u nagħtihom il-bixra moderna u matura li mexxietni tul 35 sena ta’ pubblikazzjonijiet. Iżda nemmen li kien eżerċizzju meħtieġ u importanti. Dawk li m’għandhomx il-volumi kollha ta’ stejjer tiegħi jew għax dak iż-żmien li bdejt jien kienu għadhom żgħar inkella għax ma kinux interessati, illum fl-aħħar sitt volumi ta’ stejjer li għażilt u rrevedejt jien stess, naħseb li jistgħu jiksbu l-aħjar stejjer li ktibt.
8. X’taħseb li jagħmel il-kitba ta’ Anton Grasso waħda mfittxija minn bosta qarrejja?
L-eċċitament, it-tensjoni, l-element tal-biża’. Jibża’ kull bniedem anki dak li ma jammettix. M’għandix dubju li l-kotba tiegħi huma mfittxija ħafna għax iqanqlu l-interess ta’ bosta qarrejja, kemm dawk li jħobbu stejjer tal-biża’, kemm dawk li jħobbu stejjer b’karattri aktar attwali, li jistgħu jiltaqgħu u jidentifikaw ruħhom magħhom, min f’waqtiet rari, oħrajn f’waqtiet aktar sikwit. Iżda naħseb li fattur ewlieni fis-suċċess tiegħi hu t-tħaddim tal-kelma Maltija, mexxejja, eleganti, ħafifa u sempliċi.
9. Ġieli kellek l-opportunita` tiltaqa’ ma’ kittieba barranin li huma involuti fil-kitba tal-istess ġeneru letterarju tiegħek? Min kienu u fejn seħħ dan?
Le. Iżda bil-korrispondenza kelli kuntatt interessanti u ġenwin ma’ awturi li huma fost l-aħjar, b’xogħol magħruf universalment u maqlub f’għadd ta’ lingwi. Insemmi lil Ira Levin, li tiegħu qlibt żewġ rumanzi: Rosemary’s Baby (It-Tarbija ta’ Rosemary) ippubblikat fl-1977 u fl-1993 u A Kiss Before Dying (Bewsa qabel il-Mewt) ippubblikat fl-1993 u fl-2004. Dawn iż-żewġ rumanzi nħadmu films. Ira Levin kellu ċerta ammirazzjoni lejja. L-istess, l-awtur Amerikan William Katz, li tiegħu qlibt ukoll żewġ rumanzi. Ix-xogħlijiet tiegħu nqalbu f’aktar minn għoxrin lingwa. Xogħol ieħor li qlibt riċentament hu The Mephisto Waltz (Il-Valz ta’ Mefistofle) ta’ Fred Mustard Stewart. Xi seba’ xhur wara li bgħatt il-kopji lill-aġent tiegħu rċevejt ittra mingħand il-mara tal-awtur fejn qaltli li r-raġel tagħha kien kuntent ħafna li ddeċidejt li naqleb ir-rumanz tiegħu għall-Malti u kellhom il-ħsieb li jiġu Malta, jiltaqgħu miegħi u jaraw pajjiżna iżda b’xorti ħażina miet fl-2007.
10. X’se jikteb Grasso mil-lum ’il quddiem, jiġifieri minn wara Qrusa?
L-ewwel xogħol li għandi għall-istampa hu Rmied, ġabra ta’ stejjer li għażilt mill-ewwel sas-sitta u għoxrin volum li bdilthom radikament. Ma jfissirx li m’għandix xogħlijiet li għadhom ma ħarġux. Għandi ħafna stejjer u żewġ rumanzi oħra. Jekk nerġa’ nikseb il-ħerqa li kelli darba jistgħu jiġu ppubblikati aktar kotba ġodda tiegħi. X’se jiġri ’l quddiem ma nistax ngħid.
11. Tħoss nuqqas kbir fil-qasam lokali tal-okkażjonijiet fejn il-kittieba u l-poeti jiltaqgħu u jiddiskutu flimkien u anki mal-pubbliku interessat f’xogħlijiethom u r-rabta bejn il-letteratura u s-soċjeta`? Xi tgħid dwar dan?
Aktar milli kbir. Il-kittieba u l-poeti għandhom isibu okkażjonijiet fejn jiltaqgħu u jiddiskutu xogħlijiethom. L-akbar ħasra f’dan il-pajjiż mhix li l-awturi ma jiltaqgħux ma’ awturi oħra, iżda li l-awturi ma jiltaqgħux mal-pubbliku, jitkellmu miegħu, jisma’ siltiet minn xogħlijiethom, jiddiskuti, jidħol fid-dinja tagħhom anki jekk ma jaqbilx magħhom. F’nazzjon żgħir hi rabta meħtieġa bejn awtur u l-qarrejja tiegħu; fażi li jmissha tibda, jekk mhux mill-Gvern, mil-Librerija Pubblika, laqgħat li jġibu lill-pubbliku wiċċ imb’wiċċ mal-awtur, jidħlu fid-dinja ta’ xulxin, jaqsmu l-ideat bejniethom, min hu l-awtur, x’lest jagħti, x’jistenna mill-qarrejja tiegħu.
Ħafna min-nies li jisimgħu b’ismi jassoċjawni biss mal-aktar ġeneru ta’ kitba li nħobb: l-istorja tal-biża’, ir-rakkont li jimliek b’tensjoni eċċitanti, idaħħlek f’qoxortok, iġiegħlek tħares b’kurżita ` warajk jekk tisma’ żaqżiqa ta’ bieb. Dan hu qasam li interessani minn ċkuniti u ħdimt għalih minn qalbi mhux biss minħabba n-nuqqas tiegħu f’pajjiżna, anzi dik ma kinitx l-ewwel imbuttatura tiegħi lejh. Kienu l-biżgħat tiegħi u fl-istess waqt il-kurżita` tal-bniedem li jien. L-anatomija tal-biża’ u l-kurżita` li ma tistax tifridhom. Bħalma ma tifridx ukoll ħafna drabi l-kuxjenza u l-għarfien bejn il-klassijiet soċjali f’xogħlijiet oħra tiegħi. Kull bniedem għandu kuxjenza li ħafna drabi jadatta skont kif iħoss il-ħtieġa u ġieli jipprova jifgaha. Id-differenza bejn il-klassijiet soċjali hi wkoll punt importanti f’xogħlijieti. Il-bniedem għani, il-bniedem fqir, il-bniedem li jifhem u dak li jaħseb li jifhem u dak li ma jifhimx, dak li jemmen li kull ħaġa li jagħmel hi tajba u dak li jħoss li f’ħajtu qatt ma għamel xejn tajjeb. Ftit jew ħafna, kollha għandhom posthom fir-rakkonti tiegħi.
2. Spiss il-protagonisti huma nisa li jew romlu jew sfaw bla żwieġhom. Drabi oħra huma l-imwarrbin u d-dgħajfa. Għaliex dan?
Fil-fehma tiegħi l-mara hi persuna kumplessa ħafna; tista’ tagħti, anki ħafna, iżda dejjem tistenna iżjed. Forsi għalhekk fl-istejjer tiegħi, lill-mara nixgħelilha xemgħa li trid jew ma tridx, fl-aħħar ikollok titfihielha. Iżda n-niċċa ta’ ommi f’qalbi hi mnaqqxa għal ħajti kollha u naraha tibki, imnikkta, teżisti minħabba fija u fiż-żewġ ħuti l-oħra, tibni ħajja b’viżjoni qrib it-tbatija. L-imwarrbin u n-nies li m’għandhomx leħen u ħila jitkellmu u jaġixxu weħidhom jew li jħossuhom inferjuri għal ħaddieħor, dejjem kienu qribi u dejjem ħassejt li għandi ngħin lil min m’għandux ħila jgħin lilu nnifsu, nitkellem flok min ma jafx jitkellem għalih innifsu, nagħder lil min iħossu mwarrab, imweġġa’, mitluq, ’il barra miċ-ċirku tas-soċjeta` fejn jgħix. Is-simpatija tiegħi tmur dejjem lejn il-bniedem tellief, l-imbikki, il-batut, il-fqir u l-imgħakkes. X’nista’ nagħti jien lil min irnexxa? Dak m’għandux bżonni. L-istejjer tiegħi ħafna drabi jikkonċentraw fuq min falla, tilef, bata. Huma dawk in-nies li jiġbduli l-akbar simpatija u nħoss il-ħtieġa li niffaċċjahom wiċċ imb’wiċċ. U biex ir-rakkont tiegħi jkun aktar kiefer, lill-miskin nisqih ftit waqtiet ta’ hena jew ħolm ta’ hena, imbagħad ngħaddsu f’destin aktar kiefer. Kontradizzjoni? Forsi.
3. Ir-rakkonti tiegħek għandhom kemm realta` kiefra kif ukoll mis-surreali. Xi tgħid dwar din it-taħlita rebbieħa?
Bla dubju li hemm realta` kiefra. Din il-mistoqsija tkompli ma’ dik ta’ qabilha. Kiefer id-destin għal xi wħud, u jien nagħmlu aktar kiefer. Fil-fehma tiegħi m’hemmx ħajja mingħajr tbatija, ċaħda, diżillużjoni, nuqqas ta’ għarfien tal-persuna u dawk ta’ madwarha. Is-surrealiżmu fid-dinja tas-sukkonxju tiegħi, fid-dinja tal-ħolm li ma noħlomx; fid-dinja tal-ħajja li ma ngħixx jew għallanqas ma ngħixx kif nixtieq hemm il-preambolu tal-għarfien, il-mistiċiżmu profond tal-jien, il-verita`/gidba ta’ xi wħud, il-mantell li jaħrab bil-fantasija. Xi drabi l-ħajja hi surreali daqskemm reali. U xi drabi tistaqsi xinhi r-realta` mingħajr is-surreali.
4. Kif tirreaġixxi għal kumment bħal dan? Mhux veru li Anton Grasso jikteb biss dwar il-biża’ u l-waħx fis-sens klassiku tat-tifsira tagħhom.
Altru li le. Jien bniedem dgħajjef bħal ħafna mill-karattri fl-istejjer tiegħi: batejt, bkejt aktar milli fraħt, tlift aktar milli akkwistajt. Irrid nammetti li jien bniedem perfezzjonist: dan mal-qarrejja tiegħi għax miegħi nnifsi dan il-fatt ili li ammettejtu. U meta tkun perfezzjonist qatt ma tkun kuntent b’dak li takkwista, dejjem tixtieq aktar u ttejjeb dak li jkollok. Fil-fehma tiegħi s-suċċess isibu dak il-bniedem li jkun kuntent b’dak li jkollu. Għandi xogħlijiet li nikklassifikahom bħala waħxija par excellance, klassiċi fil-biża’ tagħhom, ifakkruk fil-ħolm ikrah li kellek meta kont tifel jew fil-ħolm li tixtiequ isbaħ issa li sirt adult. Imma l-waħx tiegħi jinfirex f’diversi taqsimiet, f’għadd ta’ rqajja’, illużjoni u thewdin. Mill-mummji, il-fatati, l-iħirsa tal-imgħoddi, għaddejt għall-qattiel modern, li taf tiġi wiċċ imb’wiċċ miegħu int u jien. Bla ma nafu. Għalhekk hemm il-biża’ minn dak li mhux magħruf bħala biża’.
5. Aspett importanti fil-kitbiet tiegħek hu li l-bniedem hu l-bniedem bit-tajjeb u l-ħażin tiegħu. Kemm huwa minnu dan?
Liema bniedem m’għandux it-tajjeb u l-ħażin u kif tista’ tikteb fuq il-bniedem mingħajr ma ddaħħal dawn iż-żewġ elementi, toroq li jgħaddi minnhom kulħadd, anki min ma jammettix. Xi drabi trid tkun taf tiflihom; hemm min jemmen fil-ħażin bħala xi ħaġa tajba u l-kuntrarju. F’ħafna stejjer tiegħi l-bniedem jidher kif tabilħaqq hu, kif narah jgħix f’moħħi, kif jaġixxi miegħu nnifsu u mas-soċjeta`. Fl-istorja tal-biża’, dawn iż-żewġ elementi jistgħu jidhru mġebbda jew lejn naħa nkella oħra, iżda qegħdin hemm dejjem. Fi stejjer oħrajn tiegħi, bħal dawk li dehru fit-tliet volumi: Stejjer minn Raħal Midfun, Stejjer għall-Kenn tal-Fuklar u Stejjer minn Qiegħ l-Irdum, il-bniedem tista’ tħossu u tmissu aħjar, tisimgħu jieħu n-nifs, jilmenta, jagħdab, u l-aspett tat-tajjeb u l-ħażin joħroġ aħjar.
6. Kemm tħoss li Grasso kittieb immatura letterarjament minn żmien l-ewwel pubblikazzjoni ta’ dawn ir-rakkonti saż-żmien meta erġajt rajthom u rfinajthom?
Nemmen li mmaturajt ħafna. Jien stess insostni li meta llum m’għadx għandi l-ħerqa u l-entużjażmu tal-ewwel pubblikazzjonijiet tiegħi fil-gazzetti lokali, aktar tard fil-kotba, illum nemmen li tul it-triq tal-pubblikazzjonijiet li bdejt fil-1974 bl-ewwel ktieb tiegħi Iljieli bla Qamar, tgħallimt norqom u ngħanni dak li stajt għamilt qabel. Min hu daqsi jew min qara l-kotba tal-bidu tiegħi u min qara xogħol li ħriġt f’dawn l-aħħar snin, jintebaħ bid-differenza.
7. Fiex kien jittratta dan il-proċess ta’ rfinar?
Proċess li kif għidt int ta’ tirqim u editjar. Ma kienx proċess ħafif li naqra ħafna mill-istejjer tiegħi li ħriġt f’diversi volumi li ppubblikajt u nagħtihom il-bixra moderna u matura li mexxietni tul 35 sena ta’ pubblikazzjonijiet. Iżda nemmen li kien eżerċizzju meħtieġ u importanti. Dawk li m’għandhomx il-volumi kollha ta’ stejjer tiegħi jew għax dak iż-żmien li bdejt jien kienu għadhom żgħar inkella għax ma kinux interessati, illum fl-aħħar sitt volumi ta’ stejjer li għażilt u rrevedejt jien stess, naħseb li jistgħu jiksbu l-aħjar stejjer li ktibt.
8. X’taħseb li jagħmel il-kitba ta’ Anton Grasso waħda mfittxija minn bosta qarrejja?
L-eċċitament, it-tensjoni, l-element tal-biża’. Jibża’ kull bniedem anki dak li ma jammettix. M’għandix dubju li l-kotba tiegħi huma mfittxija ħafna għax iqanqlu l-interess ta’ bosta qarrejja, kemm dawk li jħobbu stejjer tal-biża’, kemm dawk li jħobbu stejjer b’karattri aktar attwali, li jistgħu jiltaqgħu u jidentifikaw ruħhom magħhom, min f’waqtiet rari, oħrajn f’waqtiet aktar sikwit. Iżda naħseb li fattur ewlieni fis-suċċess tiegħi hu t-tħaddim tal-kelma Maltija, mexxejja, eleganti, ħafifa u sempliċi.
9. Ġieli kellek l-opportunita` tiltaqa’ ma’ kittieba barranin li huma involuti fil-kitba tal-istess ġeneru letterarju tiegħek? Min kienu u fejn seħħ dan?
Le. Iżda bil-korrispondenza kelli kuntatt interessanti u ġenwin ma’ awturi li huma fost l-aħjar, b’xogħol magħruf universalment u maqlub f’għadd ta’ lingwi. Insemmi lil Ira Levin, li tiegħu qlibt żewġ rumanzi: Rosemary’s Baby (It-Tarbija ta’ Rosemary) ippubblikat fl-1977 u fl-1993 u A Kiss Before Dying (Bewsa qabel il-Mewt) ippubblikat fl-1993 u fl-2004. Dawn iż-żewġ rumanzi nħadmu films. Ira Levin kellu ċerta ammirazzjoni lejja. L-istess, l-awtur Amerikan William Katz, li tiegħu qlibt ukoll żewġ rumanzi. Ix-xogħlijiet tiegħu nqalbu f’aktar minn għoxrin lingwa. Xogħol ieħor li qlibt riċentament hu The Mephisto Waltz (Il-Valz ta’ Mefistofle) ta’ Fred Mustard Stewart. Xi seba’ xhur wara li bgħatt il-kopji lill-aġent tiegħu rċevejt ittra mingħand il-mara tal-awtur fejn qaltli li r-raġel tagħha kien kuntent ħafna li ddeċidejt li naqleb ir-rumanz tiegħu għall-Malti u kellhom il-ħsieb li jiġu Malta, jiltaqgħu miegħi u jaraw pajjiżna iżda b’xorti ħażina miet fl-2007.
10. X’se jikteb Grasso mil-lum ’il quddiem, jiġifieri minn wara Qrusa?
L-ewwel xogħol li għandi għall-istampa hu Rmied, ġabra ta’ stejjer li għażilt mill-ewwel sas-sitta u għoxrin volum li bdilthom radikament. Ma jfissirx li m’għandix xogħlijiet li għadhom ma ħarġux. Għandi ħafna stejjer u żewġ rumanzi oħra. Jekk nerġa’ nikseb il-ħerqa li kelli darba jistgħu jiġu ppubblikati aktar kotba ġodda tiegħi. X’se jiġri ’l quddiem ma nistax ngħid.
11. Tħoss nuqqas kbir fil-qasam lokali tal-okkażjonijiet fejn il-kittieba u l-poeti jiltaqgħu u jiddiskutu flimkien u anki mal-pubbliku interessat f’xogħlijiethom u r-rabta bejn il-letteratura u s-soċjeta`? Xi tgħid dwar dan?
Aktar milli kbir. Il-kittieba u l-poeti għandhom isibu okkażjonijiet fejn jiltaqgħu u jiddiskutu xogħlijiethom. L-akbar ħasra f’dan il-pajjiż mhix li l-awturi ma jiltaqgħux ma’ awturi oħra, iżda li l-awturi ma jiltaqgħux mal-pubbliku, jitkellmu miegħu, jisma’ siltiet minn xogħlijiethom, jiddiskuti, jidħol fid-dinja tagħhom anki jekk ma jaqbilx magħhom. F’nazzjon żgħir hi rabta meħtieġa bejn awtur u l-qarrejja tiegħu; fażi li jmissha tibda, jekk mhux mill-Gvern, mil-Librerija Pubblika, laqgħat li jġibu lill-pubbliku wiċċ imb’wiċċ mal-awtur, jidħlu fid-dinja ta’ xulxin, jaqsmu l-ideat bejniethom, min hu l-awtur, x’lest jagħti, x’jistenna mill-qarrejja tiegħu.
Gunju/Lulju 2009
Saturday, July 04, 2009
Intervista ma' Charles Flores - poeta, kittieb u gurnalist
1. X’tahseb dwar l-importanza li l-kittieb/poeta jsemma lehnu rigward il-qirda tal-ambjent naturali?
Ma tistax tkun akbar. Jekk il-kittieb/poeta jibqa’ sieket quddiem it-theddida ghall-ambjent naturali jkun hati daqs min ikun qed iwettaqha. Naturalment, hemm metodi u stili differenti li permezz taghhom iwassal il-protesta tieghu.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb/poeta? Ghandu l-kittieb/poeta jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz ta’ vrusu?
Il-kittieb/poeta min guf ommu jrid ikun politiku, izda mhux necessarjament partiggjan. Kull haga, kull nifs li niehdu fl-ezistenza taghna hu politiku. Il-kittieb/poeta ghandu l-qalb u ghandu r-ruh li permezz taghhom iwassal il-fehmiet tieghu lil kull min lest jaqrahom. Il-mexxejja ta’ pajjiz li ma jaghtux widen jew sahansitra jwarrbu l-hsibijiet tal-kittieba u poeti taghhom ikunu qeghdin jitbieghdu mill-fehma tal-poplu kif espressa artistikament mill-istess kittieba u poeti. Xi jkun jonqos, imbaghad, li jinharqu l-kotba taghhom pubblikament f’xi pjazza, kif rajna fi zmien in-Nazi u l-faxxizmu fl-Ewropa, partikolarment fil-Germanja u Spanja?
3. Semmi aspett kurrenti li jolqtok u jgaghlek tikteb llum?
L-ambjent naturali u kulturali li jinsab taht theddida mill-izviluppaturi u l-qaddisin protetturi taghhom fil-kamp politiku. L-ingustizzja socjali u l-intolleranza f’socjetà li nemmen ghandha dejjem tkun hielsa u sekulari.
4. Il-kittieb/poeta jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba/poeti kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
Mhux dejjem. Bhal kull sezzjoni ohra tas-socjetà, il-kittieba u l-poeti ghandhom id-differenzi ta’ bejniethom, jiffurmaw klikek biex ikunu jistghu jhokku dahar xulxin u ta’ sikwit titnissel l-ghira fosthom. M’ghandniex xi nghidu, din generalizzazzjoni kbira, izda hemm hafna verità fiha. B’danakollu r-rispett tal-poplu jintrebah bil-kontenut u l-persistenza artistika ta’ dak li jkun. Il-pubbli`ità tonfoh lil hafna. Il-posterità hija tal-ftit.
5. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul kontinwu f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Malta minn dejjem kienet fl-Ewropa. Tant hu hekk li ilna s-sekli niftahru li salvajna lill-Ewropa mill-Mislem! Ghaldaqstant l-importanza tal-istorja fil-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa tibqa’ valida u mehtiega, u dan minghajr ma nnaqqsu mill-jedd li jkun hawn fostna, kif hemm fil-pajjizi l-ohra kollha, ix-xettici u d-dubjuzi.
L-immigranti irregolari huma parti mill-gerha kbira li halla warajh il-kolonjalizmu tal-Ewropej fil-kontinent Afrikan. Ghalhekk ma nistghux naghlqu ghajnejna u, aktar u aktar, qalbna ghal dak li jghaddu minnu dawk li jkunu qed ifittxu kenn ghalihom u ghall-familji taghhom. Ghal darb’ohra ghandek l-istorja tiddetta c-cirkustanzi tal-lum.
QĊAĊET
Tela’ l-għolja tal-ħġieġ
u xappap wiċċu bl-odju
fost l-ilfiq tal-kummidjanti
u x-xegħir tan-nisa tqal
misluta
mixħuta
mikduda
fl-għabra tlellex ta’ billejl…
Qisha sunetti
u borra fuq is-saqaf tal-karozzi
u fil-fondoq taċ-ċumnija twila
u sewda
wieqfa
soda,
phallus tal-irħam.
U niżel bilġri fiż-żurżieqa
mxarrba
u beka malli sema’ kollox.
Sab ħabel twil
u ddendel minnu
bħal miblugħ
li la jaf b’ruħ
u, issa, lanqas b’ġisem.
Charles Flores
Ma tistax tkun akbar. Jekk il-kittieb/poeta jibqa’ sieket quddiem it-theddida ghall-ambjent naturali jkun hati daqs min ikun qed iwettaqha. Naturalment, hemm metodi u stili differenti li permezz taghhom iwassal il-protesta tieghu.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naha tal-kittieb/poeta? Ghandu l-kittieb/poeta jghaddi l-hsieb politiku tieghu lil min imexxi lil pajjizna permezz ta’ vrusu?
Il-kittieb/poeta min guf ommu jrid ikun politiku, izda mhux necessarjament partiggjan. Kull haga, kull nifs li niehdu fl-ezistenza taghna hu politiku. Il-kittieb/poeta ghandu l-qalb u ghandu r-ruh li permezz taghhom iwassal il-fehmiet tieghu lil kull min lest jaqrahom. Il-mexxejja ta’ pajjiz li ma jaghtux widen jew sahansitra jwarrbu l-hsibijiet tal-kittieba u poeti taghhom ikunu qeghdin jitbieghdu mill-fehma tal-poplu kif espressa artistikament mill-istess kittieba u poeti. Xi jkun jonqos, imbaghad, li jinharqu l-kotba taghhom pubblikament f’xi pjazza, kif rajna fi zmien in-Nazi u l-faxxizmu fl-Ewropa, partikolarment fil-Germanja u Spanja?
3. Semmi aspett kurrenti li jolqtok u jgaghlek tikteb llum?
L-ambjent naturali u kulturali li jinsab taht theddida mill-izviluppaturi u l-qaddisin protetturi taghhom fil-kamp politiku. L-ingustizzja socjali u l-intolleranza f’socjetà li nemmen ghandha dejjem tkun hielsa u sekulari.
4. Il-kittieb/poeta jixtieq ir-rispett min-naha tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett ghandu jigi mill-istess kittieba/poeti kollegi tieghu. Kif tirreagixxi ghal dan?
Mhux dejjem. Bhal kull sezzjoni ohra tas-socjetà, il-kittieba u l-poeti ghandhom id-differenzi ta’ bejniethom, jiffurmaw klikek biex ikunu jistghu jhokku dahar xulxin u ta’ sikwit titnissel l-ghira fosthom. M’ghandniex xi nghidu, din generalizzazzjoni kbira, izda hemm hafna verità fiha. B’danakollu r-rispett tal-poplu jintrebah bil-kontenut u l-persistenza artistika ta’ dak li jkun. Il-pubbli`ità tonfoh lil hafna. Il-posterità hija tal-ftit.
5. X’tahseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dhul kontinwu f’pajjizna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
Malta minn dejjem kienet fl-Ewropa. Tant hu hekk li ilna s-sekli niftahru li salvajna lill-Ewropa mill-Mislem! Ghaldaqstant l-importanza tal-istorja fil-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa tibqa’ valida u mehtiega, u dan minghajr ma nnaqqsu mill-jedd li jkun hawn fostna, kif hemm fil-pajjizi l-ohra kollha, ix-xettici u d-dubjuzi.
L-immigranti irregolari huma parti mill-gerha kbira li halla warajh il-kolonjalizmu tal-Ewropej fil-kontinent Afrikan. Ghalhekk ma nistghux naghlqu ghajnejna u, aktar u aktar, qalbna ghal dak li jghaddu minnu dawk li jkunu qed ifittxu kenn ghalihom u ghall-familji taghhom. Ghal darb’ohra ghandek l-istorja tiddetta c-cirkustanzi tal-lum.
QĊAĊET
Tela’ l-għolja tal-ħġieġ
u xappap wiċċu bl-odju
fost l-ilfiq tal-kummidjanti
u x-xegħir tan-nisa tqal
misluta
mixħuta
mikduda
fl-għabra tlellex ta’ billejl…
Qisha sunetti
u borra fuq is-saqaf tal-karozzi
u fil-fondoq taċ-ċumnija twila
u sewda
wieqfa
soda,
phallus tal-irħam.
U niżel bilġri fiż-żurżieqa
mxarrba
u beka malli sema’ kollox.
Sab ħabel twil
u ddendel minnu
bħal miblugħ
li la jaf b’ruħ
u, issa, lanqas b’ġisem.
Charles Flores
Intervistat Adrian Grima
(Ir-ritratt ittiehed minn James Cunningham)Ara: http://www.adriangrima.com/
1. X’taħseb dwar l-importanza li l-kittieb/poeta jsemma’ leħnu rigward il-qirda tal-ambjent naturali?
Il-ġenerazzjoni tal-awturi tas-snin sittin tkellmu bis-saħħa dwar il-qerda tal-ambjent naturali tagħna u dan kien riżultat tal-kuxjenza ambjentali li bdiet titrawwem f’Malta fis-snin sebgħin meta beda jiżdied sew il-bini fil-Gżejjer Maltin. Il-kittieba romantiċi ħassew affinità kbira man-natura, li rawha sabiħa u għalhekk, minnha nfisha, moralment tajba u superjuri għad-dinja mnawra tal-bnedmin. Bħall-kittieba ta’ qabilhom li ispirawhom, il-kittieba tal-bidu tas-seklu 21 pprotestaw bl-aħrax kontra l-ispekulazzjoni fl-industrija tal-bini u l-ħerba li saret mill-kampanja. Il-lingwaġġ f’poeżiji tiegħi bħal “Il-Golf Kellu Jkun” u “L-Għatx tal-Liġi” aktarx li hu differenti minn dak tal-kittieba tas-snin sittin, imma naħseb li l-kuxjenza hija simili.
Naħseb li x-xogħlijiet ambjentalisti tal-kittieba jinfluwenzaw ħafna lill-qarrejja tagħhom: ġenerazzjonijiet ta’ studenti jassoċjaw il-qerda tan-natura ma’ xogħlijet bħal “Tradiment” ta’ Victor Fenech. Issa jekk l-esperjenza ta’ dawn ix-xogħlijiet b’saħħithom twassalx għal azzjoni konkreta min-naħa tal-qarrejja hija kwistjoni oħra. Sinċerament ma nafx.
Waħda mill-isbaħ esperjenzi artistiċi li kelli f’dawn l-aħħar snin kienet il-kitba tal-poeżiji li dehru f’Riħ min-Nofsinhar. It-tibdil fil-klima skont Immanuel Mifsud u Adrian Grima, mhux biss għax missejna tema ambjentali u ta’ ġustizzja soċjali li hija globali daqskemm hi lokali, imma wkoll minħabba l-proċess li wassal għall-kitba ta’ dan il-ktieb.
2. X’tifhem b’involviment politiku min-naħa tal-kittieb/poeta? Għandu l-kittieb/poeta jgħaddi l-ħsieb politiku tiegħu lil min imexxi lil pajjiżna permezz ta’ vrusu?
Jien kittieb mhux politiku, u nikteb dwar dak li jqanqal lili. Bħala kittieba l-isfida ewlenija tiegħi hi dejjem li noħloq lingwa ġdida, li noffri esperjenza letterarja, li nqanqal lill-qarrejja tiegħi permezz tal-mod kif ngħawweġ il-lingwa, kif noħloqha mill-ġdid biex nagħtiha ħajja ġdida. Jien jinteressani ħafna dak li jiġri madwari, kemm bħala ċittadin Malti, Mediterranju u Ewropew, kif ukoll bħala “ċittadin tad-dinja.” U għalhekk, inevitabbilment, nikteb ukoll dwar temi soċjali u politiċi. Wara kollox, kull kitba hija deċiżjoni jew att politiku, anki dik li tagħżel li ma tgħid xejn dwar dak li qed jiġri fil-bogħod jew fil-qrib.
Jien nagħżel li nimpenja ruħi f’kwistjonijiet ta’ ġustizzja soċjali, imma din hija għażla tiegħi primarjament bħala bniedem mhux bħala kittieb.
3. Semmi aspett kurrenti li jolqtok u jġagħlek tikteb llum?
Il-poeżiji fit-tieni nofs tat-tieni ktieb tiegħi, Rakkmu (Klabb Kotba Maltin, 2006) jittrattaw sitwazzjonijiet lokali u internazzjonali; l-ewwel nofs huwa iktar “personali,” poeżiji ta’ mħabba, poeżiji dwar it-tfal... Ma nistax ngħid li hemm poeżiji li huma iktar għal qalbi minn oħrajn minħabba t-tematika tagħhom: jinteressani iżjed il-mod kif użajt il-lingwa, il-ħoss, ir-ritmu, is-sintassi, ix-xbihat, l-istruttura ġenerali tal-poeżija. Imma jkolli ngħid ukoll li nippreferi naqra ktieb tal-poeżija li għandu bilanċ bejn il-personali u s-soċjali, bejn il-lokali u l-internazzjonali; u jogħġbuni iktar u iktar il-poeżiji li jaraw il-personali fil-ġrajjiet il-kbar u ż-żgħar tal-istorja mqallba tal-bnedmin. Fil-fatt il-poeżiji soċjali u politiċi tiegħi sikwit jirrakkontaw stejjer individwali, għax it-traġedji l-kbar imissu lin-nies iż-żgħar. Għaldaqstant, għalija l-martirju tal-poplu Palestinjan huwa l-martirju ta’ Noora, u Khaled, u Najeh... U t-traġedja tal-immigranti hija t-traġedja ta’ Zing, ta’ Murad, ta’ Siem, ta’ Tesfamichael.
Il-ktieb tal-poeżiji li jmiss tal-poeżiji tiegħi fih poeżiji li ktibt meta stednuni għal residenza ta’ kitba f’Derry, fl-Irlanda ta’ Fuq, il-belt magħrufa għall-massakru ta’ Bloody Sunday. Jien insejħilhom il-poeżiji “Irlandiżi” tiegħi – anki għax se jiġu ppubblikati l-Irlanda – imma fil-fatt f’dawn il-poeżiji hemm il-firxa u l-fili komuni ta’ Rakkmu u It-Trumbettier (1999).
4. Il-kittieb/poeta jixtieq ir-rispett min-naħa tal-poplu. Imma qabelxejn dar-rispett għandu jiġi mill-istess kittieba/poeti kollegi tiegħu. Kif tirreaġixxi għal dan?
Naħseb li l-iktar awturi li batew minn nuqqas ta’ rispett, forsi anki tal-“kollegi” tagħhom f’pajjiżna, kienu l-awturi nisa. Iżda s-sitwazzjoni qed tinbidel, kemm minħabba r-rispett dejjem ikbar li qed igawdu wħud mill-awtriċi stabbiliti, kif ukoll minħabba l-ħila straordinarja ta’ wħud mill-kittieba nisa l-ġodda li jinsabu fuq quddiem nett fit-tiġdid tal-letteratura Maltija.
5. X’taħseb dwar l-importanza tal-Istorja f’rabta mal-kuntest attwali ta’ Malta fl-Ewropa, imma anki f’rabta mad-dħul kontinwu f’pajjiżna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq?
L-ewwelnett, m’għandniex “dħul kontinwu f’pajjiżna tal-immigranti irregolari mill-Afrika ta’ Fuq.” Il-maġġoranza tal-ftit eluf ta’ immigranti li għandna f’pajjiżna llum mill-Afrika (jingħad madwar 5,000 ruħ) – persentaġġ verament ċkejken tal-popolazzjoni Maltija ta’ aktar minn 405,000 – huma mill-Eritrea, is-Sudan u s-Somalja, fejn hemm sitwazzjonijiet diffiċli ħafna li jipperikolaw il-ħajja ta’ miljuni ta’ nies. Kif spjega fil-priedka tiegħu fil-Festa tad-Duluri ta’ din is-sena l-Isqof Mario Grech, il-maġġoranza l-kbira tar-refuġjati Afrikani fil-fatt jgħixu fil-pajjiżi ġirien tagħhom fl-Afrika stess. Fil-priedka tiegħu, Mons. Grech qal li “l-komunitajiet Insara, il-parroċċi u l-istituzzjonijiet tal-Knisja jridu jkunu minn ta’ quddiem biex nistmaw lir-rifuġjati u l-immigranti bir-rispett li jixraqlu kull bniedem.” Qal ukoll li “L-identità tagħna bħala Maltin tissaħħaħ skont kemm aħna kapaċi nieħdu ħsieb ta’ min hu l-iktar dgħajjef fostna.” Din hija sfida kbira għalina lkoll, kemm dawk fostna li huma nsara kif ukoll dawk li mhumiex.
La qed nitkellmu fuq l-immigrazzjoni, ta’ min nirriflettu fuq l-emigrazzjoni tal-Maltin lejn l-Afrika ta’ Fuq u bnadi oħrajn fil-Mediterran fis-seklu 19, u wara lejn l-hekk imsejħa “dinja ġdida” (li ma kienet ġdida xejn) fis-seklu 20. Ħafna Maltin ftit li xejn jafu dwar dak li għaddew minnu l-emigranti Maltin, anki għaliex fl-iskejjel u fuq il-mezzi tax-xandir, anki dawk pubbliċi, dawn l-istejjer, speċjalment dawk ta’ taqtigħ il-qalb, qajla nisimgħuhom.
Ir-rakkont popolari tal-istorja tagħna bħala poplu huwa bbażat fuq l-ideoloġija u t-testi romantiċi li nkitbu qabel ħadna l-Indipendenza fl-1964. Kif nafu anki mix-xogħol ta’ studjużi Maltin bħal Frans Ciappara u Carmel Cassar, f’dawn l-aħħar għexieren ta’ snin fid-dinja akkademika kien hemm evalwazzjoni mill-ġdid tal-kunċett ta’ storja u identità. Sirna ħafna iktar konxji llum tal-mod kif tinbena identità, tas-sehem determinanti li għandhom dawk li jfassluha. F’dan is-sens hemm ħtieġa kbira ta’ rakkont popolari ħafna iktar wiesa’ u dinamiku u ħafna inqas romantiku u idealizzat tal-istorja tagħna li permezz tiegħu nistgħu nsiru nafu lilna nfusna u lill-antenati tagħna aħjar.
Is-Sibt, 27 ta Ġunju 2009
Subscribe to Posts [Atom]
